सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( २६० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २६० ) पञ्चतन्त्रम् ।
जैसे छाया और धूप परस्पर सम्बद्ध हैं इसी प्रकार कर्म और उसका कर्ता
परस्पर संघटित हैं ॥ १३७ ॥
तस्मादत्र एव व्यवसायपरो भव ” । कौलिक आह-
“ प्रिये ! न सम्यगभिहितं भवत्या, व्यवसायं विना कर्म
न फलति । उक्तञ्च-
इस कारणसे यहीं रोजगार करो ” कौलिक बोला,--“प्रिये ! तुमने अच्छा
नहीं कहा । रोजगारके बिना कर्मसिद्धि नहीं होती । कहा है-
यथैकेन न हस्तेन तालिका सम्प्रपद्यते ।
तथोद्यमपरित्यक्तं न फलं कर्मणः स्मृतम् ॥ १३८ ॥
जैसे एक हाथसे ताली नहीं बजती इसी प्रकार उद्यम त्यागनेसे कर्मफल
नहीं होता है ॥ १३८ ॥
पश्य कर्मवशात्प्राप्तं भोज्यकालेऽपि भोजनम् ।
हस्तोद्यमं विना वक्त्रे प्रविशेन्न कथञ्चन ॥ १३९ ॥
देखो भोजनके समय प्राप्त हुआभी अन्न हाथके उद्यमके बिना मुखमें किसी
प्रकार प्रवेश नहीं करसक्ता ॥ १३९ ॥
तथाच-
तैसेही-
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मी-
दैवं हि दैवमिति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिद्ध्यति कोऽत्र दोषः ॥ १४० ॥
उद्योगी पुरुषसिंहको लक्ष्मी प्राप्त होती है दैव देता है यह कायर कहते हैं
दैवको पृथक् कर आत्मशक्तिसे पुरुषार्थकर यत्न करनेसेभी यदि सिद्धि न हो तो
किसका क्या दोष है ॥ १४० ॥
तथाच-
ओरभी-
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
न हि सिंहस्य सुप्तस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥ १४१ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (२६१)
काम उद्यमसेही सिद्ध होते हैं मनोरथोंसे नहीं। सोते हुए सिंहके मुखमें
मृग प्रवेश नहीं करते हैं ॥ १४१ ॥
उद्यमेन विना राजन्न सिद्ध्यंति मनोरथाः ।
कातरा इति जल्पन्ति यद्भाव्यं तद्भविष्यति ॥ १४२ ॥
हे राजन् ! उद्यमसेही मनोरथ सिद्ध होते हैं जो होनहार है सो होगा यह
कायर कहा करते हैं ॥ १४२ ॥
स्वशक्त्या कुर्वतः कर्म न चेत्सिद्धिं प्रयच्छति ।
नोपालम्भ्यः पुमांस्तत्र दैवान्तरितपौरुषः ॥ १४३ ॥
जो कर्म अपनी शक्तिसे करनेपरभी सिद्ध नहो उसमे पुरुषका तिरस्कार
नहीं होता कारण कि, वह पुरुषार्थ तो दैवसे हत होगया है ॥ १४३ ॥
तन्मया अवश्यं देशान्तरं गन्तव्यम्” । इति निश्चित्य
वर्द्धमानपुरं गतः । तत्र च वर्षत्रयं स्थित्वा सुवर्णशतत्रयो-
पार्जनं कृत्वा भूयः स्वगृहं प्रस्थितः । अथ अर्द्धपथे गच्छतः
तस्य कदाचिदटव्यां पर्यटतो भगवान् रविरस्तमुपागतः ।
तदा असौ व्यालभयाद् स्थूलतरवटस्कन्धमारुह्य यावत्
प्रसुप्तः तावन्निशीथे स्वप्ने द्वौ पुरुषौ रौद्राकारौ परस्परं
प्रजल्पन्तौ अशृणोत् । तत्रैक आह,-"भोः कर्त्तः ! त्वं किं
सम्यक् न वेत्सि ? यदस्य सोमिलकस्य भोजनाच्छादनाभ्य-
धिका समृद्धिर्नास्ति । तत् किं त्वया अस्य सुवर्णशतत्रयं
प्रदत्तम्” । स आह-“भोः कर्मन् ! मया अवश्यं दातव्यं व्य-
वसायिनां तत्र च तस्य परिणतिः त्वदायत्ता इति ।”
सो अवश्यही मैं देशान्तरको जाऊंगा”। यह विचार वर्द्धमानपुरको गया ।
यहा तीन वर्ष रहकर तीनसौ अशरफी उत्पन्न कर फिर अपने घर आया, आधे
मार्गमें आते हुए उसके एक समय वनमें चलते २ भगवान् भास्कर अस्त
होगये । तब यह सर्पके भयसे स्थूलवटवृक्षके स्कन्धपर चढकर जबतक सोता है
कि, तबतक अर्धरात्रिके समय स्वप्नमें दो पुरुष रौद्र आकारवाले परस्पर बात
करते सुने गये । उनमें एक बोला,-"भो प्रभो ! क्या तू भली प्रकारसे नहीं
नता कि, इस जुलाहेके भाग्यमे भोजनाच्छादनसे अधिक धन नहीं है सो