पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(२) पञ्चतन्त्रम् ।
(२) पञ्चतन्त्रम् ।
सकलार्थशास्त्रसारं जगति समालोक्य विष्णुशर्मेदम् ।
तन्त्रैः पञ्चभिरेतच्चकार सुमनोहरं शास्त्रम् ॥ ३ ॥
इस प्रकार विष्णुशर्माने इस जगत्में सम्पूर्ण अर्थशास्त्रका सार देखकर पंच-
तंत्रोंमे यह मनोहर शास्त्र निर्माण किया है ॥ ३ ॥
तद्यथा अनुश्रूयते-अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिलारो-
प्यं नाम नगरम् । तत्र सकलार्थिकल्पद्रुमः प्रवरमुकुटमणि-
मरीचिमञ्जरीचर्चितचरणयुगलः सकलकलापारंगतोऽमरश-
क्तिर्नाम राजा बभूव । तस्य त्रयः पुत्राः परमदुर्मेधसो बहुश-
क्तिरुग्रशक्तिरनन्तशक्तिश्चेतिनामानो बभूवुः । अथ राजा
तान् शास्त्रविमुखान् आलोक्य सचिवान् आहूय प्रोवाच-
“भो ! ज्ञातमेतद्भवद्भिः यन्ममैते पुत्राः शास्त्रविमुखा विवेक-
रहिताश्च । तत् एतान् पश्यतो मे महदपि राज्यं न सौख्य
मावहति । अथवा साध्विदमुच्यते-
सो ऐसा सुना है कि, दक्षिणके देशमें एक महिलारोप्यनाम नगरहै । वहां
सम्पूर्ण याचकोंके ( मनोरथ पूर्ण करनेको ) कल्पवृक्ष, बडे बडे निर्जित राजा-
ओंकी मुकुटमणियोँकी किरणोंके समूहसे पूजित चरणयुगल, सम्पूर्ण कलाओंका
पारगामी, अमरशक्ति नाम राजा था, उसके तीन पुत्र अतिदुर्बुद्धि--बहुशक्ति,
उग्रशक्ति, अनन्तशक्ति नामवाले थे । तब राजा उनको शास्त्रसे विमुख देखकर
मन्त्रियोंको बुलाकर बोला--“क्या यह आपको विदित है कि, जो यह मेरे पुत्र
शास्त्रसे विमुख विवेक रहित हैं । सो इनको देखकर मुझको यह वडा राज्य सुख
नहीं देता है । अथवा किसीने यह अच्छा कहा है कि-
अजातमृतमूर्खेभ्यो मृताजातौ सुतौ वरम् ।
यतस्तौ स्वल्पदुःखाय यावज्जीवं जडो दहेत् ॥ ४ ॥
न हुए, होकर मरगये और मूर्ख इन ( तीन प्रकारके ) पुत्रोंमे नहुए और
होकर मरगये भले हैं, कारण कि, वे दोनों थोडे दुःखके निमित्त है, मूर्ख तो
जन्मपर्यन्त जलाता है ॥ ४ ॥
वरं गर्भस्रावो वरमृतुषु नैवाभिगमनं
वरं जातप्रेतो वरमपि च कन्यैव जनिता ।
भाषाटीकासमेतम् । ( ३ )
वरं वन्ध्या भार्या वरमपि च गर्भेषु वसति-
र्न चाविद्वान्रूपद्रविणगुणयुक्तोपि तनयः ॥ ५ ॥
गर्भका स्राव होजाना अच्छा है, ऋतुमें स्त्रीके निकट न जाना अच्छा है,
उत्पन्न होतेही मरजाना अच्छा है, वा कन्याही होनी अच्छी है, भार्याका वन्ध्या-
होनाभी भला, वा गर्भमें रहनाही भला है, परन्तु अपण्डित रूप-द्रव्यसम्पन्नभी
पुत्र अच्छा नहीं है ॥ ५ ॥
किं तया क्रियते धेन्वा या न सूते न दुग्धदा ।
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न भक्तिमान् ॥ ६ ॥
उस गौसे क्या किया जाय, जो न जनती है, न दूध देती है, उस पुत्रसे
क्या है, जो न विद्वान् है न भक्तिमान् है ॥ ६ ॥
वरमिह वा सुतमरणं मा मूर्खत्वं कुलप्रसूतस्य ।
येन विबुधजनमध्ये जारज इव लज्जते मनुजः ॥ ७ ॥
इस जगत्में पुत्रका मरण अच्छा है, परन्तु कुलोत्पन्न पुत्रका मूर्ख होना
भला नहीं, जिससे विद्वानोंके बीचमें मनुष्य जारोत्पन्नकी समान लज्जित
होताहै ॥ ७ ॥
गुणिगणगणनारम्भे न पतति कठिनी ससम्भ्रमा यस्य ।
तेनाम्बा यदि सुतिनी वद वन्ध्या कीदृशी भवति ॥ ८ ॥
गुणिजनोंकी गणनाके आरम्भमें जिसकी रेखा भूलसेभी नहीं गिरती है,
यदि उसीसे उसकी माता पुत्रवती है, तो कहो वन्ध्या कैसी होती है ? ॥ ८ ॥
तदेतेषां यथा बुद्धिप्रकाशो भवति तथा कोऽप्युपायोऽनु-
ष्ठीयताम् । अत्र च मदत्तां वृत्तिं भुञ्जानानां पण्डितानां
पञ्चशती तिष्ठति । ततो यथा मम मनोरथाः सिद्धिं यान्ति
तथा अनुष्ठीयताम्" इति । तत्रैकः प्रोवाच- "देव ! द्वादशभि-
र्वर्षैर्व्याकरणं श्रूयते, ततो धर्मशास्त्राणि मन्वादीनि, अर्थ-
शास्त्राणि चाणक्यादीनि, कामशास्त्राणि वात्स्यायनादी-
नि । एवं च ततो धर्मार्थकामशास्त्राणि ज्ञायन्ते । ततः प्रति-
बोधनं भवति" । अथ तन्मध्यतः सुमतिर्नाम सचिवः प्राह-
"अशाश्वतोऽयं जीवितव्यविषयः । प्रभूतकालज्ञेयानि शब्द-