सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( १०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( १०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
उपेक्षा करनेसे क्षीणबलवालाभी शत्रु मदान्ध पुरुषोंके प्रमाददोषोंसे प्रथम
साध्य होकर भी पीछे व्याधिकी समान असाध्य होजाताहै॥ २९८ ॥
तथाच-
तैसेही-
आत्मनः शक्तिमुद्वीक्ष्य मानोत्साहश्च यो व्रजेत् ।
बहून् हन्ति स एकोऽपि क्षत्रियान्भार्गवो यथा ॥२५९॥"
जो अपनी शक्तिको देखकर मान और उत्साहको प्राप्त होता है, वह
एकभी बहुतोंको मार सकता है, जैसे क्षत्रियोंको परशुराम ॥ २९९ ॥"
शशक आह-“अस्त्येतत्तथापि बलवान् स मया दृष्टः तत्
न युज्यते स्वामिनस्तस्य सामर्थ्यमविदित्वा गन्तुम् । उक्तञ्च-
शशक बोला-“यह तो है, परन्तु तौभी वह मैंने बलवान् जाना है, बिना
उसकी सामर्थ्य देखे स्वामीको वहां जाना उचित नहीं है । कहाहै-
अविदित्वात्मनः शक्तिं परस्य च समुत्सुकः ।
गच्छन्नभिमुखो नाशं याति वह्नौ पतङ्गवत् ॥ २६० ॥
जो अपनी और दूसरेकी शक्तिके बिना जाने समुत्सुक होकर सन्मुख जाता
है वह अग्निमें पतंगकी समान जाकर नष्ट होता है ॥ २६० ॥
यो बलात्प्रोन्नतं याति निहन्तुं सबलोऽप्यरिम् ।
विमदः स निवर्त्तेत शीर्णदन्तो गजो यथा ॥ २६१ ॥”
जो सबलभी बलसे प्रबल शत्रुके मारनेको जाता है वह विमद होकर दांत
टूटे हाथीकी समान निवृत्त होता है ॥ २६१ ॥”
भासुरक आह-“भोः ! किं तव अनेन व्यापारेण, दर्शय
मे तं दुर्गस्थमपि” । अथ शशक आह-“यद्येवं तर्हि आग-
च्छतु स्वामी” । एवमुक्त्वा अग्रे व्यवस्थितः । ततश्च तेन आग-
च्छता यः कूपो दृष्टोऽभूत् तमेव कूपमासाद्य भासुरकमाह-
“स्वामिन् ! कस्ते प्रतापं सोढुं समर्थः । त्वां दृष्ट्वा दूरतोऽपि
चौरसिंहः प्रविष्टः स्वं दुर्गम्, तदागच्छ येन दर्शयामि” इति।
भासुरक आह-“दर्शय मे दुर्गम्” । तदनु दर्शितस्तेन कूपः ।
ततः सोऽपि मूर्खः सिंहः कूपमध्ये आत्मप्रतिबिम्बं जलम-

ध्यगतं दृष्ट्वा सिंहनादं मुमोच । ततः प्रतिशब्देन कूपमध्या-
द्विगुणतरो नादः समुत्थितः। अथ तेन तं शत्रुं मत्वा आत्मानं
तस्य उपरि प्रक्षिप्य प्राणाः परित्यक्ताः । शशकोऽपि हृष्ट-
मनाः सर्वमृगान् आनन्द्य तैः सह प्रशस्यमानो यथासुखं
तत्र वने निवसति स्म । अतोऽहं ब्रवीमि--"यस्य बुद्धिर्बलं
तस्य" इति ।
भासुरक बोला,-"भो ! तुझे इस बातसे क्या उस किलेमे स्थितभी उसे मुझे
दिखा" । तब शशक बोला,-"जो ऐसा है तो आओ स्वामी " यह कहकर
आगे चला । तब उसने आतेमें जो कूप देखा था उसी कूपको प्राप्त होकर
वह भासुरकसे बोला,-"स्वामिन् ! आपका प्रताप कौन सह सक्ताहै । तुमको
देखकर दूरसेही वह चोर सिंह अपने दुर्गमें प्रविष्ट हुआ है सो आओ मैं
दिखाऊ" भासुरक बोला,-"मुझे वह दुर्ग दिखाओ" तब इसने वह कूप दिख-
लाया। तब वहभी मूर्ख सिंह अपने प्रतिबिम्बको कूपमें स्थित देख सिंहनाद करता
भया उसकी प्रतिध्वनिसे कूपसे दूना नाद उठा । उससे वह उसको शत्रु मानकर
अपनेको उसके ऊपर डालकर प्राण छोडता भया । खरगोशभी प्रसन्न मनहो सब
मृगोको आनंदित कर उनके साथ प्रशंसितहो यथासुखसे उस वनमे रहने लगा।
इससे मैं कहताहू "जिसको बुद्धि है उसको बल है, "
तद्यदि भवान् कथयति, तत्तत्रैव गत्वा तयोः स्वबुद्धि-
प्रभावेण मैत्रीभेदं करोमि"। करटक आह--"भद्र ! यदि
एवं तर्हि गच्छ, शिवास्ते पन्थानः सन्तु, यथाभिप्रेतमनु-
ष्ठीयताम्" । अथ दमनकः सञ्जीवकवियुक्तं पिंगलकमव-
लोक्य तत्रान्तरे प्रणम्याग्रे समुपविष्टः । पिंगलकोऽपि
तमाह--"भद्र ! किं चिरात् दृष्टः?" दमनक आह--" न
किञ्चिद्देवपादानाम्स्माभिः प्रयोजनम्, तेन अहं नाग-
च्छामि । तथापि राजप्रयोजनविनाशमवलोक्य सन्दह्यमान-
हृद्यो व्याकुलतया स्वयमेव अभ्यागतो वक्तुम् । उक्तञ्च-
सो यदि आप कहें तो वहा जाकर उनका अपनी बुद्धिके प्रभावसे मैत्री-
भेद करू" । करटक बोला,-"भद्र ! जो ऐसा है तो जाओ, तुम्हारे मार्ग