सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ३३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ३३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
और-स्वयं आई हुई लक्ष्मी त्यागन की जायतो शाप देती है यह लोकमें
प्रसिद्ध है । कहा है कि-
कालो हि सकृदभ्येति यन्नरं कालकाङ्क्षिणम् ।
दुर्लभः स पुनस्तेन कालकर्माचिकीर्षता ॥ १३४ ॥
जो समय सुसमयके चाहने वाले मनुष्यको एक बार प्राप्त होता है उसकाल
कर्मके समान कृत्य न करनेपर वह समय दुर्लभ होजाता है ॥ १३४ ॥
श्रूयते च यथा-
ऐसा सुना भी है कि-
चितिकां दीपितां पश्य फटां भग्नां ममैव च ।
भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्द्धते ॥ १३५ ॥
( हे ब्राह्मण ) जलती हुई इस चिता और फटे हुए इस मेरे फनको देखो
( तेरे पुत्रने मेरे फण पर प्रहार किया उससे फटा मेरा फण देख और मेरे काटेसे
मरे अपने पुत्रकी चिताको देख ) इससे अलग होकर फिर जोडी हुई प्रीति
स्नेहसे नहीं बढती ॥ १३५ ॥
अरिमर्द्दनः प्राह,-"कथमेतत् ?" रक्ताक्षः कथयति-
अरिमर्दन बोला- "यह कैसे ?" रक्ताक्ष बोला-
कथा ५.
अस्ति कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने हरिदत्तो नाम ब्राह्मणः
तस्य च कृषिं कुर्वतः सदा एव निष्फलः कालोऽतिवर्त्तते अथ
एकस्मिन् दिवसे स ब्राह्मण उष्णकालावसाने घर्म्मार्च्तः स्वक्षे-
त्रमध्ये वृक्षच्छायायां प्रसुप्तः अनतिदूरे वल्मीकोपरि प्रसारितं
बृहत्फटायुक्तं भीषणं भुजङ्गमं दृष्ट्वा चिन्तयामास । "नून-
मेषा क्षेत्रदेवता मया कदाचिदपि न पूजिता । तेन इदं मे
कृषिकर्म विफलीभवति । तदस्या अहं पूजामद्य करि-
ष्यामि" इति अवधार्य्य कुतोऽपि क्षीरं याचित्वा, शरावे
निक्षिप्य वल्मीकान्तिकमुपागम्य उवाच- "भो क्षेत्रपाल !
मया एतावन्तं कालं न ज्ञातं यत् त्वं अत्र वससि, तेन पूजा
न कृता, तत् साम्प्रतं क्षमस्व" इत्येवमुक्त्वा, दुग्धञ्च निवेद्य,

भाषाटीकासमेतम् । ( ३३७ )
गृहाभिमुखं प्रायात् । अथ प्रातः यावत् आगत्य पश्यति,
तावत् दीनारं एकं शरावे दृष्टवान् । एवं च प्रतिदिनमे-
काकी समागत्य तस्मै क्षीरं ददाति, एकैकञ्च दीनारं
गृह्णाति । अथ एकस्मिन् दिवसे वल्मीके क्षीरनयनाय पुत्रं
निरूप्य ब्राह्मणो ग्रामान्तरं जगाम । पुत्रोऽपि क्षीरं तत्र
नीत्वा संस्थाप्य च पुनर्गेहं समायातः । दिनान्तरे तत्र गत्वा
दीनारमेकञ्च दृष्ट्वा गृहीत्वा च चिन्तितवान् । "नूनं सौवर्ण-
दीनारपूर्णोऽयं वल्मीकः । तत् एनं हत्वा सर्वमेकवारं ग्रही-
ष्यामि" इत्येवं सम्प्रधार्य अन्येद्युः क्षीरं ददता ब्राह्मणपु-
त्रेण सर्पो लगुडेन शिरसि ताडितः ततः कथमपि दैववशात्
अमुक्तजीवित एव रोषात् तमेव तीव्रविषदशनैः तथा अद-
शत्, यथा सद्यः पञ्चत्वमुपागतः । स्वजनैश्च नातिदूरे
क्षेत्रस्य काष्ठसञ्चयैः संस्कृतः । अथ द्वितीयदिने तस्य पिता
समायातः । स्वजनेभ्यः सुतविनाशकारणं श्रुत्वा तथैव सम-
र्थितवान् । अब्रवीच्च-
किसी स्थानमे हरदत्त नाम ब्राह्मण रहताथा । खेती करते हुए उसको सदा
निष्फल समय बीतता । एक दिन वह ब्राह्मण उष्ण कालके अन्तमे धूपसे घब-
डाया हुआ अपने खेतमे वृक्षकी छायाके नीचे सोया थोडीदूर बंबईके ऊपर
फैलाये हुए बडे फणासे युक्त भीषण सर्पको देखकर विचारने लगा । अवश्यही
यह क्षेत्रकी देवता है मैने यह कभी नहीं पूजी । इस कारण मेरी खेतीका फल
नष्ट होता है । सो इसकी आज मैं पूजा करूंगा ऐसा विचार कहींसे दूध
लाकर सिकोरेमें डालकर वल्मीकके निकट पहुच कर बोला,-"भो ! क्षेत्रपाल
मैंने इतने समयतक न जाना कि तुम यहा रहते हो इससे पूजा न की । सो अब क्षमा
करो ऐसा कह दूध निवेदन कर घरकी ओर आया फिर प्रातःकाल जब आकर देखा तो
एक सुवर्ण मुद्रा सिकोरेमें देखी । तब प्रतिदिन इकला आकर उसको दूध
देता और एक दीनार ग्रहण करता । तब एक दिन वंबईमे क्षीर ले जानेके लिये
पुत्रसे कहकर ब्राह्मण ग्रामान्तरको गया । पुत्रभी क्षीरको वहा लेजाय स्थापन
२२