पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ४२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ४२४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
कथा ५.
कस्मिंश्चिद्देशे सिंहदम्पती प्रतिवसतः स्म, अथ सिंही
पुत्रद्वयमजीजनत् । सिंहोऽपि नित्यमेव मृगान् व्यापाद्य
सिंह्यै ददाति, अथ अन्यस्मिन्नहनि तेन किमपि न आसा-
दितम् । वने भ्रमतोऽपि तस्य रविरस्तं गतः। अथ तेन
स्वगृहं आगच्छता शृगालशिशुः प्राप्तः। तं च बालकोऽय-
मिति अवधार्य यत्नेन दंष्ट्रामध्यगतं कृत्वा सिंह्या जीवन्त-
मेव समर्पितवान् । ततः सिंह्या अभिहितं-“भोः कान्त !
त्वयानीतं किञ्चित् अस्माकं भोजनम्?”।सिंह आह-“प्रिये!
मया अद्य एनं शृगालशिशुं परित्यज्य न किञ्चित् सत्वमा-
सादितम् । स च बालोऽयमिति मत्वा न व्यापादितो विशे-
षात् स्वजातीयश्च । उक्तञ्च--
किसी स्थानमें एक शेर शेरनी रहतीथी । उस समय सिंहिके दो पुत्र उत्पन्न
हुए, सिंहभी नित्यही मृगोंको मारकर सिंहिको देता । तब एक दिन उसने
कुछ नहीं पाया । तब उसको अपने घर आते गीदडका बच्चा मिला । यह
बालक है यह निश्चय करके यत्नसे दाढोंके भीतर धारण करके सिंहिको जीताही
देता हुआ । तब सिंही बोली--“भो स्वामिन् ! तुम कुछ हमारा भोजन लाये?”।
सिंह बोला-“प्रिये ! आज इस शृगाल शिशुके सिवाय मुझे ओर कुछ नहीं
मिला है । इसे भी बालक समझकर न मारा कारण कि सजातीय है। कहा है--
स्त्रीविप्रलिङ्गिवालेषु प्रहर्त्तव्यं न कर्हिचित् ।
प्राणत्यागेऽपि सञ्जाते विश्वस्तेषु विशेषतः ॥ ४१ ॥
स्त्री, ब्राह्मण और बालक इनपर कभी प्रहार नहीं करना चाहिये प्राणत्या-
गभी हो तो भी विशेष कर विश्वासीपर तो प्रहार करेही नहीं ॥ ४१ ॥
इदानीं त्वं एनं भक्षयित्वा पथ्यं कुरु । प्रभातेऽन्यत
किञ्चित् उपार्जयिष्यामि”। सा प्राह--“भो कान्त ! त्वया
बालकोऽयं विचिन्त्य न हतः । तत् कथमेनमहं स्वोदरार्थे
विनाशयामि । उक्तञ्च--
[Page Header]
भाषाटीकासमेतम् । ( ४२५
तो इस समय तू इसको भक्षण करके पथ्य कर प्रातःसमय और कुछ
उपार्जन करूंगा”। वह बोली- “भो स्वामिन् ! जब आपने इसे बालक जान-
कर न मारा तो कैसे इसको मैं अपने उदरके निमित्त विनाश करू। कहाहै कि-
अकृत्यं नैव कर्त्तव्यं प्राणत्यागेऽपि संस्थिते ।
न च कृत्यं परित्याज्यं धर्म एष सनातनः ॥ ४२ ॥
प्राणत्याग होनेपरभी अकृत्य नहीं करना चाहिये और कृत्यको छोड़ना नहीं
चाहिये यह सनातन धर्म है ॥ ४२ ॥
तस्मात् मम अयं तृतीयः पुत्रो भविष्यति”। इत्येवमुक्त्वा
तमपि स्वस्तनक्षीरेण परां पुष्टिम नयत् । एवं ते त्रयोऽपि
शिशवः परस्परमज्ञातजातिविशेषा एकाचारविहारा बाल्य-
समयं निर्वाहयन्ति । अथ कदाचित् तत्र वने भ्रमन्
अरण्यगजः समायातः । तं दृष्ट्वा तौ सिंहसुतौ द्वौ
अपि कुपिताननौ तं प्रति प्रचलितौ यावत् तावत् तेन
शृगालसुतेन अभिहितम्,-“अहो ! गजोऽयं युष्मत्
कुलशत्रुः, तन्न गन्तव्यमेतस्य अभिमुखम्” । एवमुक्त्वा गृहं
प्रधावितः । तौ अपि ज्येष्ठबान्धवभङ्गान्निरुत्साहतां गतौ
अथवा साधु इदमुच्यते-
इससे मेरा यह तीसरा पुत्र होगा”। ऐसा कह उसको भी स्तनके दूधसे पुष्ट
करनेलगी । इस प्रकार वे तीनो बालक परस्पर अपनी जातिको न जाननेवाले
एक आचरण और विहारसे बाल समयको बिताते हुए । एक समय उस वनमें
घूमता हुआ वनचारी हाथी आया । उसे देख वे दोनोंही सिंहपुत्र क्रोधितमुख हो
उसकी ओर ज्योंही चले तबतक उस शृगालपुत्रने कहा-“अहो ! यह हाथी
तुम्हारे कुलके शत्रु हैं । सो इसके सन्मुख मत जाओ” ऐसा कह घरको भागा
व दोनों भी बड़े भाईके पलायन करनेसे निरुत्साह होकर गये। अथवा यह अच्छा
कहाहै-
एकेनापि सुधीरेण सोत्साहेन रणं प्रति ।
सोत्साहं जायते सैन्यं भग्ने भङ्गमवाप्नुयात् ॥ ४३ ॥