पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( २७६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २७६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
सुभाषितरसास्वादबद्धरोमाञ्चकञ्चुकाः ।
विनापि संगमं स्त्रीणां सुधियः सुखमासते ॥ १७८ ॥
सुभाषित गोष्ठीके रसरूपी स्वादसे जिनके रोमाञ्चरूप बखतर बंधे हुए-
हैं वे बुद्धिमान् स्त्रियोंके संगके बिनाही सुखको प्राप्त होते हैं ॥ १७८ ॥
सुभाषितमयद्रव्यसंग्रहं न करोति यः ।
स तु प्रस्तावयज्ञेषु कां प्रदास्यति दक्षिणाम् ॥ १७९ ॥
जो सुन्दर वचनरूप द्रव्यका संग्रह नहीं करता है वह परस्पर आला-
पके यज्ञमें किस दक्षिणाको देगा ( अर्थात् सभ्योंको किस प्रकार सन्तुष्ट कर
सकेगा) ॥ १७९ ॥
तथाच-
तैसेही-
सकृदुक्तं न गृह्णाति स्वयं वा न करोति यः ।
यस्य सम्पुटिका नास्ति कुतस्तस्य सुभाषितम् ॥ १८० ॥
जो एकही बार उच्चारण किये वचनको नहीं ग्रहण करलेता वा स्वयं
नहीं करता है और जिसको ( १ ) आवरण भेद नहीं है उसको सुभाषित
किस प्रकार आ सकता है ॥ १८० ॥
अथ एकस्मिन्नहनि गोष्ठीसमये चित्राङ्गो न आयातः ।
अथ ते व्याकुलीभूताः परस्परं जल्पितुं आरब्धाः- "अहो !
किमद्य सुहृन्न समायातः ? किं सिंहादिभिः क्वापि व्यापा-
दितः ? उत लुब्धकैः ? अथवा अनले प्रपातितो गर्त्ताविषमे
वा नवतृणलौल्यादिति । अथवा साधु इदमुच्यते-
तब एक दिन गोष्ठीके समय चित्रांग न आया तब वे सब व्याकुल हो
परस्पर कहने लगे- "अहो ! आज हमारा सुहृद् क्यों न आया ? क्या कहीं
सिंहादिने मारडाला वा व्याधोंने अथवा अग्नि वा कठिन गड्ढेमें गिरगया वा
नव तृणके लोभसे ( कहीं गिरा ) ? अथवा सत्य कहा है-
स्वगृहोद्यानगतेऽपि स्निग्धैः पापं विशङ्क्यते मोहात् ।
किमु दृष्टबह्वपायप्रतिभयकान्तारमध्यस्थे ॥ १८१ ॥"
१ धारणा-सावधानीतियावत् ।
भाषाटीकासमेतम् । ( २७७ )
प्रिय सुहृद् स्नेहके कारण घरके उद्यान (बगीचे) में गयेभी प्रियमें अनि-
ष्टकी शंका करते हैं और बहुत आपत्तिवाले भययुक्त दारुण वनमें जानेसे
तो क्या कहे ॥ १८१ ॥”
अथ मन्थरको वायसमाह-“भो लघुपतनक ! अहं हिर-
ण्यकश्च तावद् द्वौ अपि अशक्तौ तस्य अन्वेषणं कर्तुं मन्दग-
तित्वात् । तद्गत्वा त्वं अरण्यं शोधय यदि कुत्रचित् तं
जीवन्तं पश्यसि" इतितदाकर्ण्य लघुपतनको नातिदूरे याव-
द्गच्छति तावत् पल्वलतीरे चित्राङ्गः कूटपाशनियन्त्रितः
तिष्ठति । तं दृष्ट्वा शोकव्याकुलितमनाः तमवोचत्-“भद्र !
किमिदं ?” चित्राङ्गोऽपि वायसमवलोक्य विशेषेण दुःखित-
मना बभूव । अथवा युक्तमेतत्-
तब मन्थरक वायससे बोला,-"भो लघुपतनक ! मैं और हिरण्यक दोनोंही
उसके ढूंढनेमें असमर्थ हैं कारण कि हम मन्दगति हैं। सो जाकर तू वनमें शोधन
कर यदि कहीं उसको जीता देखे (उपायहो) तो"। यह सुनकर लघुपतनक
थोड़ीही दूर गया तो छोटे सरोवरके किनारे चित्राङ्ग कपट जालसे बँधा मिला।
उसे देख शोकसे व्याकुल मन होकर उससे बोला,-"भद्र ! यह क्या है?"
चित्राङ्गभी वायसको देखकर बड़ा दुःखी हुआ। अथवा यह युक्तही है-
अपि मन्दत्वमापन्नो नष्टो वापीष्टदर्शनात् ।
प्रायेण प्राणिनां भूयो दुःखावेगोऽधिको भवेत् ॥ १८२ ॥
लघुताके प्राप्त होनेपर वा नष्ट होनेमें अपने सुहृदोंके देखनेसे प्राणियोंको
दुःखावेग अधिक होजाता है ॥ १८२ ॥
ततश्च वाक्यावसाने चित्रांगो लघुपतनकमाह-"भो
मित्र ! सञ्जातोऽयं तावन्मम मृत्युः । तत् युक्तं सम्पन्नं यद्
भवता सह मे दर्शनं सञ्जातम् । उक्तञ्च-
उसके वचनके अन्तमें चित्राङ्ग लघुपतनकसे बोला-“भो ! मित्र यह मेरी
मृत्यु उपस्थित हुई है सो अच्छाही हुआ जो आपका दर्शन मुझे हुआ। कहा है-
प्राणात्यये समुत्पन्ने यदि स्यान्मित्रदर्शनम् ।
तद्द्वाभ्यां सुखदं पश्चाज्जीवतोऽपि मृतस्य च ॥ १८३ ॥