पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(४९२) पञ्चतन्त्रम् ।
(४९२) पञ्चतन्त्रम् ।
समय तुम अपनी दो भुजा और एक शिर मांग लो जिससे आगे पीछे दो कपडे
बुन सकोगे एकके मूल्यसे तौ यथापूर्व घरका खर्च चलेगा । और दूसरेके
मूल्यसे विशेष कार्य होंगे, इस प्रकार सुखपूर्वक अपनी जातिके मध्यमें श्लाघित
हो समय बीतेगा, और दोनो लोककी प्राप्ति होगी” । वहभी यह सुन प्रसन्न
हो बोला-“धन्य पतिव्रता धन्य ! तैने अच्छा कहा । वही करूंगा जो तेरा
निश्चय है” । वहभी यह सुनकर व्यन्तरसे मांगता हुआ,-“भो यदि मुझको
यथेच्छ वर देता है तो दो भुजा और एक शिर पीछे करदो” । ऐसा कहतेही
वह उसी समय दो शिर और चार भुजावाला होगया, सो प्रसन्न होकर जब
घर आने लगा तबतक मनुष्योंने राक्षस है यह ऐसा मानकर लकडी पाषाणोके
प्रहारसे ताडित किया जिससे वह मरगया । इससे मैं कहता हूं-
यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा मित्रोक्तं न करोति यः ।
स एव निधनं याति यथा मन्थरकौलिकः ॥ ७१ ॥”
जिसको स्वयं प्रज्ञा नहीं और मित्रका कहना भी नहीं मानता वह मन्थर
कौलिककी समान नष्ट होता है ॥ ७१ ॥”
चक्रधरः आह,-“भोः ! सत्यमेतत् । सर्वोऽपि जनोऽश्रद्धे-
यामाशापिशाचिकां प्राप्य हास्यपदवीं याति । अथवा साधु
इदमुच्यते, केनापि-
चक्रधर बोला-“भो ! यह सत्य है सबही मनुष्य श्रद्धाके अयोग्य आशा-
रूपी पिशाचिनीको प्राप्त होकर हास्य पदवीको प्राप्त होते हैं, यह किसीने
अच्छा कहा है-
अनागतवतीं चिन्तामसम्भाव्यां करोति यः ।
स एव पाण्डुरः शेते सोमशर्मपिता यथा ॥ ७२ ॥”
जो होनेके अयोग्य नहीं आई हुईभी चिन्ताको करता है वह सोमशर्माके
पिताके समान पाण्डुर होकर शयन करता है ॥ ७२ ॥”
सुवर्णसिद्धिः आह,-“कथमेतत् ?” सोऽब्रवीत्-
सुवर्णसिद्धि बोला,-“यह कैसे ?” वह बोला-
कथा ९.
कस्मिंश्चित् नगरे कश्चित् स्वभावकृपणो नाम ब्राह्मणः
प्रतिवसति स्म, तेन भिक्षार्जितैः सक्तुभिः भुक्तशेषैः कलशः
भाषाटीकासमेतम्। (४९३)
सम्पूरितः । तञ्च घटं नागदन्ते अवलम्ब्य तस्य अधस्तात्
खट्वां निधाय सततम् एकदृष्ट्या तम् अवलोकयति । अथ
कदाचित् रात्रौ सुप्तः चिन्तयामास, "यत्त परिपूर्णोऽयं घट-
स्तावत् सक्तुभिः वर्त्तते । तद् यदि दुर्भिक्षं भवति तत् अनेन
रूपकाणां शतमुत्पद्यते । ततस्तेन मया अजाद्वयं ग्रहीत-
व्यम् । ततः षाण्मासिकप्रसववशात् ताभ्यां यूथं भविष्यति ।
ततोऽजाभिः प्रभूता गा ग्रहीष्यामि, गोभिः महिषीर्महिषी-
भिः वडवा वडवाप्रसवतः प्रभूता अश्वा भविष्यन्ति, तेषां
विक्रयात् प्रभूतं सुवर्णं भविष्यति, सुवर्णेन चतुःशालं गृहं
सम्पद्यते । ततः कश्चिद् ब्राह्मणो मम गृहम् आगत्य प्राप्त-
वयस्कां रूपाढ्यां कन्यां दास्यति, तत्सकाशात् पुत्रो मे
भविष्यति, तस्य अहं सोमशर्मेति नाम करिष्यामि । ततः
तस्मिन् जानुचलनयोग्ये सञ्जातेऽहं पुस्तकं गृहीत्वा अश्व-
शालायाः पृष्ठदेशे उपविष्टः तदवधारयिष्यामि । अत्रान्तरे
सोमशर्मा मां दृष्ट्वा जनन्युत्सङ्गात् जानुप्रचलनपरोऽश्वखुरास-
न्नवर्ती मत्समीपम् आगमिष्यति । ततोऽहं ब्राह्मणीं कोपा-
विष्टोऽभिधास्यामि, गृहाण तावद् बालकम् । सापि गृहकर्म-
व्यग्रतया अस्मत् वचनं न श्रोष्यति, ततोऽहं समुत्थाय तां
पादप्रहारेण ताडयिष्यामि" । एवं तेन ध्यानस्थितेन तथा
एव पादप्रहारो दत्तो, यथा स घटो भग्नः । सक्तुभिः पाण्डु-
रतां गतः । अतोऽहं ब्रवीमि-
किसीएक नगरमें स्वभावसे कृपण नाम ब्राह्मण रहता था उसने भिक्षासे
पाये खानेमे बचे सत्तूओंसे एक घड़ा पूर्ण किया । उस घड़ेको खूंटीपर लटका-
कर उसके नीचे खाट बिछाये निरन्तर एक दृष्टीसे उसे देखता रहता तब किसी
समय शयन करते रात्रिमें विचारने लगा । कि, यह घड़ा भरा दीखता है । सो
यदि दुर्भिक्ष पड़जाय तो यह सौ रुपयेको विकै । तो उसकी मैं दो बकरी मोल
लूं । फिर छः महीनेके प्रसव वशसे उनका यूथ होजायगा तो बकरियोंसे फिर
बहुतसी गौ ग्रहण करूंगा । गौओंसे भैंस, भैंससे घोड़ी घोड़ीसे बहुतसे घोड़े