पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
मंगल वस्तुओके सजनेमे, बंदी मुख्य जनोंके पढने, वेदोच्चारणमें तत्पर उदित
मुख ब्राह्मणोंके होनेमें, स्त्रीजनोंके गीत गानेमें, प्रधान पटरानी कृकालिकाके
लानेमें, उलूक अभिषेकके निमित्त जबतक सिंहासनपर बैठताहै, तबतक कहींसे
एक वायस आगया वह विचारनेलगा । “अहो ! क्या यह सम्पूर्ण पक्षियोंके
समागमका महोत्सवहै” । तब यह पक्षी उसे देखकर परस्पर कहनेलगे- “पक्षि-
योंके मध्यमे वायस चतुर सुना जाताहै । कहाहै-
नराणां नापितो धूर्त्तः पक्षिणां चैव वायसः ।
दंष्ट्रिणाञ्च शृगालस्तु श्वेतभिक्षुस्तपस्विनाम् ॥ ७४ ॥
नरोंमे नाई, पक्षियोंमे वायस, डाढवालोंमें शृगाल, तपस्वियोंमें श्वेतभिक्षु-
धूर्त्तहै ॥ ७४ ॥
तदस्यापि वचनं ग्राह्यम् । उक्तञ्च-
सो इसका वचनभी ग्रहणकरना चाहिये । कहाहै-
बहुधा बहुभिः सार्द्धं चिन्तिताः सुनिरूपिताः ।
कथञ्चिन्न विलीयन्ते विद्वद्भिश्चिन्तिता नयाः ॥ ७५ ॥”
अनेक प्रकार बहुतोंके साथ विचारकर निरूपण की तथा विद्वानोंसे विचारी
हुई नीति किसी प्रकारसेभी विकारको प्राप्त नहीं होती ॥ ७५ ॥”
अथ वायसः समेत्य तानाह, - “अहो ! किं महाजनस-
मागमोऽयं परम्महोत्सवश्च” । ते प्रोचुः- “भो ! नास्ति
कश्चिदिहविहङ्गनानां राजा । तदस्य उलूकस्य विहङ्गराज्याभि-
षेको निरूपितस्तिष्ठति समस्तपक्षिभिः । तत् त्वमपि स्व-
मतं देहि, प्रस्तावे समागतोऽसि” । अथ असौ काको
विहस्य आह- “अहो ! न युक्तमेतत् यन्मयूरहंसकोकिलच-
क्रवाकशुककारण्डवहारितसारसादिषु पक्षिप्रधानेषु विद्य-
मानेषु दिवान्धस्य अस्य करालवक्त्रस्य अभिषेकः क्रियते ।
तन्न एतत् मम मतम् । यतः-
तब काक मिलकर उनसे बोला- “अहो ! यह क्या महाजनोंका समागम
परम महोत्सवहै ? ” । वे बोले- “भो ! कोई पक्षियोंका राजा नहीं है । सो
इस उलूकको विहंगमोंके राज्यमें अभिषेक निरूपण किया है समस्त पक्षियोंसे
भाषाटीकासमेतम् । ( ३०९ )
( सत्कृत ) स्थित है । सो तूभी अपना मतदे । कारण कि, प्रसगके प्रारंभमें
आयाहै" । तब यह काक हँसकर बोला- "अहो ! यह तो बात ठीक नहीं
जो मोर, हंस, कोकिला, चक्रवाक, शुक, कारण्डव, हरियल, सारस आदि
प्रधान पक्षियोंकी विद्यमानतामे दिनमें अन्धे इस भयंकर मुखको अभिषेक कर-
तेहो । सो मेरी इसमें सम्मति नहीं ।
वक्रनासं सुजिह्माक्षं क्रूरमप्रियदर्शनम् ।
अक्रुद्धस्येदृशं वक्त्रं भवेत्क्रुद्धस्य कीदृशम् ॥ ७६ ॥
कुटिल नासिका, क्रूरनेत्र, स्वभावसे कुटिल, अप्रियदर्शन, विना क्रोध किये
भी इसका मुख ऐसाहे, क्रोध करेगा तो कैसा होगा ॥ ७६ ॥
तथाच-
तैसेही-
स्वभावरौद्रमत्युग्रं क्रूरमप्रियवादिनम् ।
उलूकं नृपतिं कृत्वा का नः सिद्धिर्भविष्यति ॥ ७७ ॥
स्वभावसे रौद्र, अतिउग्र, क्रूर, अप्रियवादी उलूकको राजा करके हमारी क्या
सिद्धि होगी ? ॥ ७७ ॥
अपरं वैनतेये स्वामिनि स्थिते किमेष दिवान्धः क्रियते
राजा, तत् यद्यपि गुणवान् भवति तथापि एकस्मिन् स्वा-
मिनि स्थिते नान्यो भूपः प्रशस्यते ।
और फिर स्वामी गरुडके स्थित होनेमें क्यों यह दिनका अंधा राजा किया
जाता है, यदि गुणवान्भी हो तथापि एक स्वामीके स्थित होनेमें दूसरा राजा
नहीं श्लाघनीय होसकता-
एक एव हितार्थाय तेजस्वी पार्थिवो भुवः ।
युगान्त इव भास्वन्तो बहवोऽत्र विपत्तये ॥ ७८ ॥
तेजस्वी राजा एकही पृथ्वीके हितकरनेमें नियुक्त होताहै बहुतोंके परस्पर
द्वेषसे प्रजाका उच्छेद होताहै ॥ ७८ ॥
तत् तस्य नाम्नापि यूयं परेषामगम्या भविष्यथ । उक्तञ्च-
सो तुम उनके नामसे शत्रुओंको दुर्धर्ष होरहे हो । कहा है-
गुरूणां नाममात्रेऽपि गृहीते स्वामिसम्भवे ।
दुष्टानां पुरतः क्षेमं तत्क्षणादेव जायते ॥ ७९ ॥