पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( २०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
दंष्ट्राविरहितः सर्पो मदहीनो यथा गजः ।
सर्वेषां जायते वश्यो दुर्गहीनस्तथा नृपः ॥ १४ ॥
डाढसे रहित जैसे सर्प, मदसे हीन जैसे हाथी, इसी प्रकार दुर्गहीन राजा
सबके वशीभूत हो जाताहै ॥ १४ ॥
तथाच-
तैसेही-
न गजानां सहस्रेण न च लक्षेण वाजिनाम् ।
तत्कर्म सिध्यते राज्ञां दुर्गेणैकेन यद्रणे ॥ १५ ॥
न सहस्र हाथियोंसे न लाख घोड़ोंसे वह कार्य सिद्ध होता है जो युद्धमें
एक किलेसे सिद्ध होताहै ॥ १५ ॥
शतमेकोऽपि सन्धत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः ।
तस्माद्दुर्गं प्रशंसन्ति नीतिशास्त्रविदो जनाः ॥ १६ ॥”
किलेमें स्थित धनुषधारी एकही सौसे युद्धकर सकता है इस कारण नीति-
शास्त्रके ज्ञाता दुर्गकी प्रशंसा करते हैं ॥ १६ ॥”
अथ चित्रग्रीवो बिलमासाद्य तारस्वरेण प्रोवाच-“भो भो
मित्र हिरण्यक ! सत्वरमागच्छ । महती मे व्यसनावस्था
वर्त्तते”। तच्छ्रुत्वा हिरण्यकोऽपि बिलदुर्गान्तर्गतः सन् प्रोवा-
च,-“भोः ! को भवान् ? किमर्थमायातः ? किं कारणम् ?
कीदृक् ते व्यसनावस्थानम् ? तत् कथ्यताम्”इति । तच्छ्रुत्वा
चित्रग्रीव आह.-“भोः ! चित्रग्रीवो नाम कपोतराजोऽहं ते
सुहृत् । तत् सत्वरमागच्छ गुरुतरं प्रयोजनमस्ति” । तत्
आकर्ण्य पुलकिततनुः प्रहृष्टात्मा स्थिरमनाः त्वरमाणो नि-
ष्क्रान्तः । अथवा साधु इदमुच्यते-
तब चित्रग्रीव बिलके निकट जाय ऊंचे स्वरसे बोला,-“भो भो मित्र
हिरण्यक ! शीघ्रआओ मुझे बड़ी कष्टकी अवस्था वर्तमान है” । यह सुनकर
हिरण्यक भी बिलदुर्गमें प्राप्त हुआ ही बोला,-“भो आप कौन हो ? क्यों
आये हो ? क्या कारण है ? कैसी तुमको विपत्ति है सो कहो”। यह सुनकर
भाषाटीकासमेतम् । (२०९)
चित्रग्रीव बोला,-"भो ! चित्रग्रीव नामवाला कपोतोका राजा मैं तेरा
सुहृद हू । सो शीघ्र आओ । मेरा बहुत बडा कार्य है"। यह सुनकर पुलका-
यमान शरीर प्रसन्नात्मा स्थिर मन शीघ्रता करता हुआ निकला । अथवा यह
अच्छा कहा है-
सुहृदः स्नेहसम्पन्ना लोचनानन्ददायिनः ।
गृहे गृहवतां नित्यं नागच्छन्ति महात्मनाम् ॥ १७ ॥
सुहृत् (मित्र) स्नेहसे सम्पन्न नेत्रोके आनन्द देनेवाले महात्मा गृहस्थियोंके
घरोमे नित्य नहीं आते हैं ॥ १७ ॥
आदित्यस्योदयं तात ताम्बूलं भारती कथा ।
इष्टा भार्या सुमित्रं च अपूर्वाणि दिने दिने ॥ १८ ॥
हे तात ! सूर्यका उदय, ताम्बूल, महाभारतकी कथा, इष्ट स्त्री, सुन्दर मित्र
यह दिन दिन अपूर्वही होते हैं ॥ १८ ॥
सुहृदो भवने यस्य समागच्छन्ति नित्यशः ।
चित्ते च तस्य सौख्यस्य न किञ्चित्प्रतिमं सुखम् ॥ १९ ॥
जिसके घरमें नित्यही सुहृद् आते है उसके चित्तमे उसके बराबर और कुछ
सुख नहीं है ॥ १९ ॥
अथ चित्रग्रीवं सपरिवारं पाशबद्धमालोक्य हिरण्यकः
सविषादमिदमाह-“भोः किमेतत् ?” स आह-“भो !
जानन्नपि किं पृच्छसि ? उक्तञ्च यतः-
तब चित्रग्रीवको परिवारसहित पाशमे बन्धा हुआ देखकर हिरण्यक विषाद-
पूर्वक यह वचन बोला,-“भो ! यह क्या है ?” वह बोला,-“भो ! जानकर
भी क्या पूछता है ? कहा है कि-
यस्माच्च येन च यदा च यथा च यच्च
यावच्च यत्र च शुभाशुभमात्मकर्म ।
तस्माच्च तेन च तदा च तथा च तच्च
तावच्च तत्र च कृतान्तवशादुपैति ॥ २० ॥
१४