सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ४२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ४२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

कथा ४.

कस्मिंश्चित् अधिष्ठाने कुम्भकारः प्रतिवसति स्म । स
कदाचित् प्रमादादर्द्धभग्नघटकपरतीक्ष्णाग्रस्योपरि महता
वेगेन धावन् पतितः । ततः कर्परकोट्या पाटितललाटो
रुधिरप्लाविततनुः कृच्छ्रादुत्थाय स्वाश्रयं गतः । ततश्च
अपथ्यसेवनात् स प्रहारस्तस्य करालतां गतः कृच्छ्रेण
नीरोग्यतां नीतः । अथ कदाचित् दुर्भिक्षपीडिते देशे स
कुम्भकारः क्षुत्क्षामकण्ठः कैश्चित् राजसेवकैः सह देशान्तरं
गत्वा कस्यापि राज्ञः सेवको बभूव । सोऽपि राजा तस्य
ललाटे विकरालं प्रहारक्षतं दृष्ट्वा चिन्तयामास । "यद्वीरः
पुरुषः कश्चित् अयम् । नूनं तेन ललाटपट्टे सम्मुखप्रहारः”।
अतस्तं सम्मानादिभिः सर्वेषां राजपुत्राणां मध्ये विशेषप्र-
सादेन पश्यतिस्म । तेऽपि राजपुत्राः तस्य तं प्रसादातिरेकं
पश्यन्तः परमेर्ष्याधर्मं वहन्तो राजभयात् न किञ्चित् ऊचुः ।
अथ अन्यस्मिन्नहनि तस्य भूपतेः वीरसम्भावनायां क्रिय-
माणायां विग्रहे समुपस्थिते प्रकल्पमानेषु गजेषु सन्नह्यमानेषु
वाजिषु योधेषु प्रगुणीक्रियमाणेषु तेन भूभुजा स कुम्भकारः
प्रस्तावानुगतं पृष्टो निर्जने । "भो राजपुत्र ! किं ते नाम ? का
च जातिः ? कस्मिन् संग्रामे प्रहारोऽयं ते ललाटे लग्नः” । स
आह-“देव ! नायं शस्त्रप्रहारः । युधिष्ठिराभिधः कुला-
लोऽहं प्रकृत्या मद्गृहेऽनेककर्पराणि आसन् । अथ कदाचित्
मद्यपानं कृत्वा निर्गतः प्रधावन् कर्परोपरि पतितः । तस्य
प्रहारविकारोऽयं मे ललाटे एवं विकरालतां गतः”। तदा-
कर्ण्य राजा सत्रीडमाह- "अहो ! वञ्चितोऽहं राजपुत्रानुका-
रिणा अनेन कुलालेन । तत् दीयतां द्राक् एतस्य चन्द्राद्धैः”
तथानुष्ठिते कुम्भकार आह-"मा मा एवं कुरु । पश्य मे रणे
हस्तलाघवम्” राजा प्राह-"भोः सर्वगुणसम्पन्नो भवान् ।
तथापि गम्यताम् । उक्तञ्च-

भाषाटीकासमेतम् । (४२३)
किसी एक स्थानमें कुभार रहता था वह कभी प्रमादसे आधे टूटे घडेके
तीक्ष्ण कोरके ऊपर वेगसे धावमान होकर पतित हुआ । तब उस ठीकडेकी
कोरसे माथा फट जानेके कारण रुधिरसे लिप्त शरीर होकर कठिनतासे उठ अपने
घरको गया । तब अपथ्यसेवनसे वह प्रहार उसका अधिक होगया और कठिन-
तासे निरोगताको प्राप्त हुआ । तब एक समय दुर्भिक्षसे पीडित देशके होनेमें वह
कुंभार भूखसे व्याकुल कठ किन्ही राजसेवकोंके साथ देशान्तरमें जाकर किसी
राजाका सेवक हुआ । वह राजाभी उसके माथेमें तीक्ष्ण प्रहारका घाव देखकर
विचारने लगा 'यह कोई वीरपुरुष है । इससे माथेके सामने सम्मुख प्रहार सहन
किया है'। इस कारण उसको सम्मानादिसे सम्पूर्ण राजपुत्रोंके मध्य विशेषप्रसन्न-
तासे देखता । वेभी राजपुत्र उसकी अधिक प्रसन्नताको देखते हुए परम ईर्षा-
धर्मको वहन करते राजभयसे कुछभी न बोले । तब और दिन उस वीरसंभावना
(परीक्षा) करनेमें विग्रह होनेपर हाथियोंके कल्पित होनेमें और घोडोंके सज्जित
होनेपर तथा योद्धाओंके प्रकृष्ट सज्जित होनेपर उस राजाने प्रसङ्गसे प्राप्त हुए एका-
न्तमें उससे पूछा ।--"भो गजपुत्र ! तुम्हारा क्या नाम ? क्या जाती है ? किस
सङ्ग्राममें यह प्रहार तुम्हारे मस्तकमें लगा है ?" वह बोला--"देव ! यह शस्त्रप्रहार
नहीं है मैं युधिष्ठिर नामवाला कुभार हू । मेरे घरमे अनेक फूटे बर्तन थे, सो
एक समयमें मद्यपान करके निकला दौडता हुआ बर्तनोंपर गिरा उसके प्रहा-
रका विकार यह मेरे माथेमें विकरालताको प्राप्त हो गया है" । यह सुन राजा
लज्जित हो बोला--"अहो राजपुत्रका अनुकरण करनेवाले इस कुभारने मुझे
ठगलिया, सो अभी गलहस्त देकर इसे निकालदो" । ऐसा कहनेपर कुम्भकार
बोला--"ऐसा मत करो, रणमें मेरा हस्तलाघव देखो" । राजा बोला--"भो !
आप सर्वगुणसपन्न हो तो भी जाओ । कहा है-
शूरश्च कृतविद्यश्च दर्शनीयोऽसि पुत्रक ।
यस्मिन्कुले त्वमुत्पन्नो गजस्तत्र न हन्यते ॥ ४० ॥"
हे पुत्र ! तू शूर विद्यावान् और दर्शनीय है परन्तु जिस कुलमे उत्पन्न हुए
हो उसमें हस्ती नहीं मारे जाते ॥ ४० ॥
कुलाल आह--"कथमेतत् ?" राजा कथयति -
कुलाल बोला-"यह कैसी कथा है ?" राजा कहने लगा-