पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ५२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ५२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
अर्धचन्द्र (गलहस्त) भागी होंगे" यह सुनकर दन्तिल विचारने लगा-"यह
अवश्यही इस गोरम्भकी चेष्टा है। अथवा ठीक कहा है कि-
अकुलीनोऽपि मूर्खोऽपि भूपालं योऽत्र सेवते ।
अपि सम्मानहीनोऽपि स सर्वत्र प्रपूज्यते ॥ १५९ ॥
चाहें कुलीन या मूर्ख कोईभी राजाकी सेवा करता हो सम्मानसे हीनभी वह
सर्वत्र पूजित होता है ॥ १५९ ॥
अपि कापुरुषो भीरुः स्याच्चेन्नृपतिसेवकः।
तथापि न पराभूतिं जनादाप्नोति मानवः ॥ १६० ॥"
चाहें कापुरुष डरपोक भी राजाका सेवक हो तो वह किसीसे पराभवको
प्राप्त नहीं होताहै ॥ १६० ॥"
एवं स बहुविधं विलप्य विलक्षमनाः सोद्वेगो गतप्रभावः
स्वगृहं गत्वा निशामुखे गोरम्भमाहूय वस्त्रयुगलेन सम्मान्य
इदमुवाच-"भद्र ! मया न तदा त्वं रागवशात् निःसा-
रितः । यतस्त्वं ब्राह्मणानामग्रतोऽनुचितस्थाने समुपविष्टो
दृष्ट इति अपमानितः । तत् क्षम्यताम्" । सोऽपि स्वर्गरा-
ज्योपमं तद्वस्त्रयुगलमासाद्य परं परितोषं गत्वा तमुवाच-
"भोः श्रेष्ठिन् ! क्षान्तं मया ते तत् । तदस्य सम्मानस्य कृते
पश्य मे बुद्धिप्रभावं राजप्रसादञ्च" । एवमुक्त्वा सपरितोषं
निष्क्रान्तः । साधु चेदमुच्यते-
इसप्रकार अनेकविध तापित होकर लज्जितमन और उद्वेगसे प्रभावहीन वह
(दन्तिल) घर जाकर रात्रिमें गोरम्भको बुलाय दो वस्त्रोंसे सम्मानकर यह बोला-
"भद्र ! मैंने उससमय तुझको क्रोधवशसे नहीं निकाला था । परन्तु जो कि, तू
ब्राह्मणोंके आगे अनुचित स्थानपर बैठा देखागया इससे तिरस्कृत किया सो
क्षमाकरो" । वह स्वर्गराज्यकी समान वस्त्रद्वयको प्राप्तहो परमसन्तुष्टतासे उससे
बोला,-"भो श्रेष्ठ ! मैंने वह सब शान्त किया । सो इस सन्मानके करनेसे
मेरे बुद्धिप्रभाव और राजप्रसादको देखो" यह कह सन्तुष्टतासे चला गया ।
यह अच्छाही कहा है-
"स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम् ।
अहो सुसदृशी चेष्टा तुलायष्टेः खलस्य च ॥ १६१ ॥"
भाषाटीकासमेतम् । ( ५३ )
“थोडेसेही ऊपरको चलाजाताहै, थोडेसेही नीचेको जाताहै, तराजू और
दुष्टकी एकहीसी चेष्टाहै ॥ १६१ ॥”
ततश्च अन्येद्युः स गोरम्भो राजकुले गत्वा योगनिद्रां
गतस्य भूपतेः सम्मार्जनक्रियां कुर्वन् इदमह-“अहोऽविवे-
कोऽस्मद्भूपतेः यत् पुरीषोत्सर्गमाचरन् चिर्भटीभक्षणं करोति”
तच्छ्रुत्वा राजा सविस्मयं तमुवाच-“रेरे गोरम्भ ! किमप्र-
स्तुतं लपसि ! । गृहकर्मकरं मत्वा त्वां न व्यापादयामि। किं
त्वया कदाचिदहमेवंविधं कर्म समाचरन् दृष्टः?” सोऽब्रवीत्-
“देव! द्यूतासक्तस्य रात्रिजागरणेन सम्मार्जनं कुर्वाणस्य मम
बलात् निद्रा समायाता । तथा अधिष्ठितेन मया किञ्चिज्ज-
ल्पितम्, तन्न वेद्मि, तत्प्रसादं करोतु स्वामी निद्रापरवशस्ये-
ति”।एवं श्रुत्वा राजा चिन्तितवान् “यन्मया जन्मान्तरे पुरी-
षोत्सर्ग कुर्वता कदापि चिर्भटिका न भक्षिता । तत् यथा
अयं व्यतिकरो असम्भाव्यो मम अनेन मूढेन व्याहृतः तथा
दन्तिलस्य अपि इति निश्चयः । तन्मया न युक्तं कृतं यत् स
वराकः सम्मानेन वियोजितः न तादृकपुरुषाणामेवंविधं
चेष्टितं सम्भाव्यते । तदभावेन राजकृत्यानि पौरकृत्यानि च
सर्वाणि शिथिलतां व्रजन्ति”। एवमनेकधा विमृश्य दन्तिलं
समाहूय निजाङ्गवस्त्राभरणादिभिः संयोज्य स्वाधिकारे
नियोजयामास। अतोऽहं ब्रवीमि-“यो न पूजयते गर्वात्” इति
सो दूसरे दिन गोरम्भ राजकुलमें जाकर राजाकी सम्मर्जन क्रिया करता हुआ
यह बोला कि-“इस हमारे राजाकी कैसी अज्ञानताहै जो पुरीष उत्सर्ग (मल-
त्याग) करनेमे चिर्भटी (काकडी) भक्षण करताहै” यह सुन राजा विस्मितहो
बोला,-“रे गोरम्भ ! क्या अनहोनी बात कहताहै, घरके कर्म करनेवाला जान-
कर तुझको नहीं मारताहू, क्या कभी इस प्रकारके कर्म करते तैंने मुझे देखा ?” वह
बोला-“स्वामिन् ! जुए खेलनेके कारण रात्रिमें जागनेसे समार्जन करते २
१-ककडी ।
बड़से मुझे निद्रा आगई, सो निद्रित होनेके कारण कुछ मेरे मुखसे निकल गया,
सो मुझे विदित नहीं, सो मुझ निद्रापरवशके ऊपर आप प्रसन्न हूजिये" यह
सुनकर राजाने विचार किया कि, “मैने तो जन्मान्तरमें भी मलत्याग करते कभी
चिर्भटी नहीं खाई, जिस कारण यह सम्बन्ध नहीं होनेवालाभी इस मूर्खने कहा
इसी प्रकार दन्तिलकाभी (असत्य है) यह निश्चय है। सो मैने यह अच्छा नहीं
किया जो वृथा उस बिचारेको सन्मानसे बहिष्कृत किया, इस सरीखे पुरुषोंकी
कभी ऐसी चेष्टा नहीं होसकती है, उसके बिना सब राजकाज और पुरके
कार्य शिथिल पड़े हैं" इस प्रकार अनेक विचार कर दन्तिलको बुलाय अपने
अंगके वस्त्र आभरण आदिसे उसको सत्कृत कर निज अधिकारमें नियुक्त किया।
इससे मै कहताहूं “जो गर्वसे नहीं पूजता है”-इत्यादि ।
सञ्जीवक आह-“भद्र ! एवमेवैतत् । यद्भवता अभिहितं
तदेव मया कर्त्तव्यमिति” । एवमभिहिते दमनकस्तमादाय
पिंगलकसकाशमगमत् । आह च-“देव ! एष मया आनीतः
स सञ्जीवकः । अधुना देवः प्रमाणम्” । सञ्जीवकोऽपि तं
सादरं प्रणम्य अग्रतः सविनयं स्थितः । पिंगलकोऽपि तस्य
पीनायत ककुद्मतो नखकुलिशालंकृतं दक्षिणपाणिमुपरि
दत्त्वा मानपुरःसरमुवाच ।"अपि शिवंभवतः? कुतस्त्वमस्मि-
न्वने विजने समायातोऽसि?” तेनापि आत्मवृत्तान्तः कथितः।
यथा वर्द्धमानेन सह वियोगः सञ्जातस्तथा सर्वं निवेदितम् ।
तच्छ्रुत्वा पिंगलकः सादरतरं तमुवाच-“ वयस्य ! न भेत-
व्यम्, मद्भुजपञ्जरपरिरक्षितेन यथेच्छं त्वया अधुना वर्त्तितव्यम्
अन्यच्च नित्यं मत्समीपवर्त्तिना भाव्यं यतः कारणाद्बह्वपायं
रौद्रसत्त्वनिषेवितं वनं गुरूणामपि सत्त्वानामसेव्यं कुतः
शष्पभोजिनाम्” । एवमुक्त्वा सकलमृगपरिवृतो यमुना कच्छ-
मवतीर्य्य उदकग्रहणं कृत्वा स्वेच्छया तदेव वनं प्रविष्टः ।
ततश्च करटकदमनकनिक्षिप्तराज्यभारः सञ्जीवकेन सह
सुभाषितगोष्ठीमनुभवन्नास्ते ।
भाषाटीकासमेतम् । ( ५५ )
संजीवक बोला—"यह ऐसाही है जैसा तुमने कहा है वही मैं करूंगा"। यह
कहनेपर दमनक उसको ले पिंगलकके समीप गया और बोला—"देव ! यह मैं
संजीवकको लायाहू, अब स्वामीही प्रमाण है"। संजीवकभी उसको सादर
प्रणाम कर विनयपूर्वक आगे बैठगया और पिंगलकभी उसके पुष्ट और बडे कंधे-
पर नखरूपी बज्रसे अलंकृत दहिना हाथ ऊपर रख आदरसे बोला—"आप
कुशलहैं ? इस निर्जनवनमे कहासे आये ?" उसनेभी अपना वृत्तान्त कहा जैसे
वर्द्धमानके संगवियोग हुआ वहभी सब कहा। यह सुन पिंगलक आदरपूर्वक उससे
बोला—"मित्र मेरे भुजपंजरसे रक्षित होकर कहीं मत डरो, अब तुम यथेच्छ
( स्वच्छन्द ) रहो और नित्य हमारे समीपमें आओ जिस कारणसे कि, बहुतसे
दुःखवाले भयकर जीवोसे सेवित यह वन बडे २ प्राणियोको भी असेव्यहै, फिर
घास खानेवालोको तो क्या"। यह कह सब मृगोके सहित यमुनाके किनारेपर
आय जलपान कर स्वेच्छासे उस वनमें प्रविष्ट हुआ। तब करटक दमनकपर
राज्यभार सौंप संजीवकके साथ सुभाषित गोष्ठीका सुख अनुभव करता
रहने लगा ।
अथवा साध्विदमुच्यते—
अथवा यह सत्य कहा है—
यदृच्छयाप्युपनतं सकृत्सज्जनसङ्गतम् ।
भवत्यजरमत्यन्तं नाभ्यासक्रममीक्षते ॥ १६२ ॥
अकस्मात् महान् उपस्थित हुआ सज्जनका संग अक्षय फलवाला होता
है, वह बारवार अभ्यासके क्रमकी अपेक्षा नहीं करता है ( एकही बारमें बहुत
उपकार होता है ) ॥ १६२ ॥
सञ्जीवकेनापि अनेकशास्त्रावगाहनात् उत्पन्नबुद्धिप्राग-
ल्भ्येन स्तोकैरेवाहोभिर्मूढमतिः पिंगलको धीमान् तथा
कृतो यथारण्यधर्माद्वियोज्य ग्राम्यधर्मेषु नियोजितः । किं
बहुना प्रत्यहं पिंगलकसञ्जीवकावेव केवलं रहसि मन्त्रयतः ।
शेषः सर्वोऽपि मृगजनो दूरीभूतस्तिष्ठति । करटकदमनका-
वपि प्रवेशं न लभेते । अन्यच्च सिंहपराक्रमाभावात्सर्वोऽपि
मृगजनस्तौ च शृगालौ क्षुधाव्याधिबाधिता एकां दिशमा-
श्रित्य स्थिताः। उक्तञ्च—