सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ३३४ ) \quad पञ्चतन्त्रम् ।

( ३३४ ) \quad पञ्चतन्त्रम् ।
आत्मस्वाम्यग्रे,तेन सह बहु वक्तव्यमस्ति”।अथ तैःनिवेदितः
स उलूकराजो विस्मयाविष्टस्तत्क्षणात् तस्य सकाशं गत्वा
प्रोवाच-“भो भोः ! किमेतां दशां गतस्त्वम् ? तत्कथ्यताम्”॥
स्थिरजीवी प्राह-“ देव ! श्रूयतां तदवस्थाकारणम् । अती-
तदिने स दुरात्मा मेघवर्णो युष्मद्व्यापादितप्रभूतवायसानां
पीडया युष्माकमुपरि कोपशोकग्रस्तो युद्धार्थं प्रचलित
आसीत् । ततो मया अभिहितम्-“स्वामिन् ! न युक्तं भवत-
स्तदुपरि गन्तुं बलवन्त एते, बलहीनाश्च वयम् । उक्तञ्च-
सो आरंभ न करना अच्छा परन्तु आरंभ कर उसका विवाद करना अच्छा
नहीं। सो मैं इनको शब्द सुना कर अपनेको दिखाऊं” ऐसा विचार कर मन्द
मन्द शब्द करता हुआ। यह सुनकर वे सब उलूक उसके मारनेको आये। तब
उसने कहा-“अहो ! मैं स्थिरजीवीनाम मेघवर्णका मंत्री हूं। मेघवर्णने मेरी यह
दशा करदी। सो अपने स्वामीके आगे निवेदन करो। उससे बहुत कुछ कहना
है”। तब उनसे कहा हुआ वह उलूकराज विस्मयको प्राप्त हो उसी समय उसके
निकट जाकर बोला-“भो ! तू क्यों ऐसी दशाको प्राप्त हुआहै ? सो कहो”।
स्थिरजीवी बोला-“देव ! इस अवस्थाका कारण सुनो। पिछले दिन वह दुरात्मा
मेघवर्ण तुम्हारे मारे हुए बहुत वायसोंकी पीडासे तुमपर क्रोध शोकसे ग्रस्त
होकर युद्ध करनेको चला। तब मैने कहा-“स्वामिन् ! तुमको उनपर चढाई
करनी उचित नहीं यह बलीहै और हम बलहीनहैं। कहाहै-
बलीयसा हीनबलो विरोधं
न भूतिकामो मनसापि वाञ्छेत् ।
न बध्यतेऽत्यन्तबलो हि यस्मात्
व्यक्तं प्रणाशोऽस्ति पतङ्गवृत्तेः ॥ १३१ ॥
ऐश्वर्यकी इच्छा करनेवाले हीनबल बलवान्‌के साथ मनसे भी विरोध नकरें
कारणकि अत्यन्त बलवाला नष्टतो नहीं होता परंतु पतंगवृत्तिकी समान हीनब-
लकाही प्रणाश होताहै ॥ १३१ ॥
तत् तस्य उपायनप्रदानेन सन्धिरेव युक्तः । उक्तञ्च-
सो भेंट देकर उससे सन्धि करनाही युक्त है। कहाहै कि-

भाषाटीकासमेतम् । ( ३३५ )
बलवन्तं रिपुं दृष्ट्वा सर्वस्वमपि बुद्धिमान् ।
दत्त्वा हि रक्षयेत्प्राणान् रक्षितैस्तैर्धनं पुनः ॥ १३२ ॥
बुद्धिमान्‌को उचित है कि, बलवान् शत्रुको सर्वस्व देकर प्राणोंकी रक्षा करे
'कारणकि उनके रक्षा करनेसे धन फिर होजाताहै ॥ १३२ ॥
तच्छ्रुत्वा तेन दुर्जनप्रकोपितेन त्वत्पक्षपातिनं माम् आश-
ङ्कमानेन इमां दशां नीतः । तत् तव पादौ साम्प्रतं मे शर-
णम्, किं बहुना विज्ञातेन । यावत् अहं प्रचलितुं शक्नोमि,
तावत् त्वां तस्य आवासे नीत्वा सर्ववायसक्षयं विधास्यामि
इति” । अथ अरिमर्दनः तदाकर्ण्य पितृपितामहक्रमागतम-
न्त्रिभिः सार्द्धं मन्त्रयाञ्चक्रे । तस्य च पञ्च मन्त्रिणः । तद्यथा
रक्ताक्षः-क्रूराक्षो-दीप्ताक्षो-वक्रनासः-प्राकारकर्णश्चेति ।
तत्रादौ रक्ताक्षमपृच्छत्-“भद्र ! एष तावत् तस्य रिपोर्मन्त्री
मम हस्तगतः। तत् किं क्रियताम्” इति । रक्ताक्ष आह-
“देव ! किमत्र चिन्त्यते । अविचारितमयं हन्तव्यः । यतः -
यह सुन उस दुर्जनने क्रोधकर मुझे तुम्हारे पक्षपातीकी शंका जानकर मेरी
यह दशा करदी । सो इस समय तुम्हारे चरणही मेरे शरण हैं बहुत कहने से
क्या है जबतक मैं चलनेको समर्थ हूं तब तुमको उसके स्थानमें लेजाकर संपूर्ण
वायसोका क्षय कराऊंगा” । तब अरिमर्दन यह वचन सुन पिता दादाके क्रमसे
आये हुए मंत्रियोंके साथ मंत्रणा करने लगा । उसके पाच मंत्री ये रक्ताक्ष, क्रूराक्ष,
दीप्ताक्ष, वक्रनास और प्राकारकर्ण, आदिमे रक्ताक्ष से पूछा-“भद्र ! यह उसके
शत्रु का मंत्री मेरे हस्तगत हुआ है । सो क्या किया जाय?”। रक्ताक्ष बोला-“देव!
क्या विचार कियाजाय । बिना विचारे इसे मारडालो । जिससे-
हीनः शत्रुुर्निहन्तव्यो यावन्न बलवान् भवेत् ।
प्राप्तस्वपौरुषबलः पश्चाद्भवति दुर्जयः ॥ १३३ ॥
हीन शत्रु जबतक वह बलवान् न हो मारडाला जाय, पुरुषार्थ, बल प्राप्त
होने पर पीछे शत्रु दुर्जय हो जाता है ॥ १३३ ॥
किञ्च-स्वयमुपागता श्रीस्त्यज्यमाना शपतीति लोके
प्रवादः । उक्तञ्च-