पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३२८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३२८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
तिर्यञ्चं मानुषं वापि यो मृतं संस्पृशेत्कुधीः ।
पञ्चगव्येन शुद्धिः स्यात्तस्य चान्द्रायणेन वा ॥ ११९ ॥"
पशु मनुष्य आदि मृतक हुएको जो कुबुद्धि स्पर्श करता है उसकी शुद्धि
पंचगव्य वा चान्द्रायणसे होतीहै ॥ ११९ ॥"
अथ असौ सकोपमिदमाह-“भोः! किमन्धो भवान् ? यत्
पशुं मृतवत्सं वदसि ?" । सोऽब्रवीत्-भगवन् ! मा कोपं कुरु
अज्ञानात् मया अभिहितं तत् त्वमात्मरुचिं समाचर" इति।
अथ यावत् स्तोकं वनान्तरं गच्छति तावत् तृतीयोऽन्यवेश-
धारी धूर्त्तः सम्मुखः समुपैत्य तमुवाच-“भो ! अयुक्तमेतत् ।
यत् त्वं रासभं स्कन्धाधिरूढं नयसि तत् त्यज्यताम् एष ।
उक्तञ्च-
तब यह क्रोध करके बोला-“भो ! क्या तुम अन्धे हो ! जो पशुको मृत-
वत्स कहते हो !" वह बोला-“भगवन् ! क्रोध मत करो। अज्ञानसे मैंने कहाथा
सो जो तुम्हारी इच्छा हो सो करो" । सो जबतक कुछ और दूर वनमें जाताहै
तंवतक और तीसरा धूर्त सामनेसे आकर बोला,-“भो ! यह अयुक्त है । जो
तू गधेको कंधेपर रखकर लिये जाता है । कहाहै-
यः स्पृशेद्रासभं मर्त्यो ज्ञानादज्ञानतोऽपि वा ।
सचैलं स्नानमुद्दिष्टं तस्य पापप्रशान्तये ॥ १२० ॥
जो गधेको ज्ञानसे वा अज्ञानसे स्पर्श करता है उस पापकी शान्तिके लिये
वस्त्रोंके सहित स्नान करना उचित है ॥ १२० ॥
तत् त्यज एनं यावदन्यः कश्चित् न पश्यति" । अथ असौ
तं पशुं रासभं मन्यमानो भयात् भूमौ प्रक्षिप्य स्वगृहमुद्दिश्य
प्रपलायितः। ततः ते त्रयो मिलित्वा तं पशुमादाय यथेच्छया
भक्षितुमारब्धाः । अतोऽहं ब्रवीमि-
सो इसे त्याग जबतक कोई दूसरा इसे न देखे" तब यह उस पशुको गधा
मानकर भयसे पृथ्वीमे डालकर अपने घरकी ओरको चला । तब यह तीनों
मिलकर उस पशुको लेकर यथेच्छ खाने लगे । इससे मैं कहताहूं-
बहुबुद्धिसमायुक्ताः सुविज्ञाना बलोत्कटान् ।
शक्ता वञ्चयितुं धूर्त्ता ब्राह्मणं छागलादिव ॥ १२१ ॥"
“कि-बहुत बुद्धिसे युक्त, विज्ञानवाले, बलसे उत्कट शत्रुके वञ्चन करनेमें
समर्थ होजाते हैं जैसे ब्राह्मणसे छाग लेलिया ॥ १२१ ॥”
अथवा साधु इदमुच्यते-
अथवा यह साधु कहाहै कि-
अभिनवसेवकविनयैः प्राघूर्णकोक्तैर्विलासिनिरुदितैः ।
धूर्त्तजनवचननिकरैरिह कश्चिदवञ्चितो नास्ति ॥ १२२ ॥
नये सेवकोंकी विनयसे, आगन्तुकके बचनोंसे, स्त्री जनोंके रोनेसे, धूर्त
जनोंके वाक् प्रपञ्चसे इस जगतमें कौन नहीं वचित हुआ है ॥ १२२ ॥
किञ्च, दुर्बलैः अपि बहुभिः सह विरोधो न युक्तः।
उक्तञ्च-
किंच बहुत दुर्बलोंके साथभी विरोध करना उचित नहीं है । कहाहै-
बहवो न विरोद्धव्या दुर्जया हि महाजनाः ।
स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिकाः ॥ १२३ ॥”
कि बहुतोंके साथ विरोध नहीं करना चाहिये महाजन दुर्जय होते हैं क्यों
कि चींटी तेजस्वी सर्पकोभी भक्षण करगई ॥ १२३ ॥”
मेघवर्ण आह-“कथमेतत् ?” स्थिरजीवी कथयति-
मेघवर्ण बोला-“यह कैसे ?” स्थिरजीवी कहने लगा-
कथा ४.
अस्ति कस्मिंश्चित् वल्मीके महाकायः कृष्णसर्पोऽतिदर्पो
नाम । स कदाचित् बिलानुसारिमार्गमुत्सृज्य अन्येन लघु-
द्वारेण निष्क्रमितुमारब्धः।निष्क्रामतश्च तस्य महाकायत्वात्
दैववशतया लघुविवरत्वाच्च शरीरे व्रणः समुत्पन्नः । अथ व्रण-
शोणितगन्धानुसारिणीभिः पिपीलिकाभिः सर्वतो व्याप्तो
व्याकुलीकृतश्च । कति व्यापोदयति कति वा ताडयति।
अथ प्रभूतत्वात् विस्तारितबहुव्रणः क्षतसर्वाङ्गोऽतिदर्पः पञ्च-
त्वमुपागतः । अतोऽहं ब्रवीमि-
किसी वल्मीकमें महा कायावाला काला साप अतिदर्प नामवाला है। वह
एक समय बिलानुसारी मार्गको छोड़कर और लघुद्वारसे निकलने लगा । निकलते