पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( २३४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( २३४ ) पञ्चतन्त्रम् ।
यच्छन्नल्पमपि जलदो वल्लभतामेति सकललोकस्य ।
नित्यं प्रसारितकरो मित्रोऽपि न वीक्षितुं शक्यः ॥ ७९ ॥
जलदानसे भी मेघ सकल लोकका प्यारा होताहै नित्य हाथका फैलानेवाला
मित्रभी देखनेको अशक्य होजाताहै ॥ ७९ ॥
एवं ज्ञात्वा दारिद्र्याभिभूतैः अपि स्वल्पात् स्वल्पतरं
काले पात्रे च देयम् । उक्तञ्च-
इस प्रकार जानकर दारिद्र्यसे तिरस्कृत हुएको भी देशकाल पात्रमें किंचित्
देना चाहिये । कहाहै-
सत्पात्रं महती श्रद्धा देशे काले यथोचिते ।
यद्दीयते विवेकज्ञैस्तदानन्त्याय कल्पते ॥ ८० ॥
सत्पात्रको बडी श्रद्धासे देश काल पात्रमे ज्ञानियोंद्वारा जो दियाजाताहै वह
अनन्त होताहै ॥ ८० ॥
तथाच-
औरभी-
अतितृष्णा न कर्त्तव्या तृष्णां नैव परित्यजेत् ।
अतितृष्णाभिभूतस्य शिखा भवति मस्तके ॥ ८१ ॥"
अधिक तृष्णा न करे सर्वथा तृष्णाका त्यागभी नकरे । अत्यन्त तृष्णावालेके
मस्तकमें शिखा होतीहै ॥ ८१ ॥”
ब्राह्मणी आह- “कथमेतत् ? ” स आह-
ब्राह्मणी बोली- “यह कैसे ?” वह बोला-
कथा ३.
अस्ति कस्मिंश्चित् वनोद्देशे कश्चित् पुलिन्दःस च पापर्द्धिं
कर्त्तुं वनं प्रति प्रस्थितः । अथ तेन प्रसर्पता महान् अञ्जनपर्व-
तशिखराकारः क्रोडः समासादितः । तं दृष्ट्वा कर्णान्ताकृष्ट-
निशितसायकेन समाहतः,तेनापि कोपाविष्टेन चेतसा बाले-
न्दुद्युतिना दंष्ट्राग्रेण पाटितोदरः पुलिन्दो गतासुः भूतलेऽप-
तत्। अथ लुब्धकं व्यापाद्य शूकरोऽपि शरप्रहारवेदनया पञ्च-
त्वं गतः । एतस्मिन्नन्तरे कश्चित् आसन्नमृत्युः शृगाल इत
[Page Header: भाषाटीकासमेतम् । (२३५)]
स्ततो निराहारतया पीडितः परिभ्रमन् तं प्रदेशमाज-
गाम । यावत् वराहपुलिन्दौ द्वौ अपि पश्यति तावत् प्रहृष्टो
व्यचिन्तयत् । "भोः ! सानुकूलो मे विधिः । तेन एतदपि
अचिन्तितं भोजनमुपस्थितम् । अथवा साधु इदमुच्यते-
किसीएक वनमें कोई पुलिन्द पापकी सम्पत्ति करनेको वनमें गया । तब
जाते हुए उसने बडे अञ्जन पर्वतके शिखरकी समान एक शूकर प्राप्त किया ।
उसको देख कर्णपर्यन्त खेंचे हुए सायकसे मारा तब उसने ताडित हो क्रोधित
चित्तसे बालचन्द्रवत् कान्तिमान् डाढोंसे उसका पेट फाड डाला जिससे वह
म्लेच्छ प्राणरहित हो पृथ्वीपर गिरा । तब लुब्धकको मारकर शूकरभी बाणप्र-
हारकी वेदनासे पञ्चत्वको प्राप्त हुआ, इसी अवसरमे कोई निकट मृत्युवाला
शृगाल इधर उधर निराहार होनेसे पीडित हुआ, घूमता हुआ उस स्थानमें
आया । जबतक शूकर और पुलिन्द दोनोंहीको देखता है तबतक प्रसन्नहो
विचारनेलगा "अहो मेरे ऊपर विधाता प्रसन्न है इस कारण यह अचिन्तित
भोजन प्राप्त हुआहै । अथवा यह अच्छा कहाहै-
अकृतेऽप्युद्यमे पुंसामन्यजन्मकृतं फलम् ।
शुभाशुभं समभ्येति विधिना सन्नियोजितम् ॥ ८२ ॥
बिना उद्यम किये भी पुरुषोंको अन्य जन्मका किया हुआ शुभ वा अशुभ फल
विधाताके नियोगसे प्राप्त होताहै ॥ ८२ ॥
तथाच-
और देखो-
यस्मिन्देशे च काले च वयसा यादृशेन च ।
कृतं शुभाशुभं कर्म तत्तथा तेन भुज्यते ॥ ८३ ॥
जिस देशकालमे जैसी अवस्थामे जिसने जैसा शुभाशुभ कर्म किया है वह
वैसाही भोगताहै ॥ ८३ ॥
तदहं तथा भक्षयामि यथा बहूनि अहानि मे प्राणयात्रा
भवति । तत् तावदेवं स्नायुपाशं धनुष्कोटिगतं भक्षयामि ।
उक्तञ्च-