पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(४१०) पञ्चतन्त्रम् ।
(४१०) पञ्चतन्त्रम् ।
एवं विचिन्त्य तमाह-“भो गंगदत्त ! यदि एवं तदग्रे भव
येन तत्र गच्छावः”। गंगदत्त आह-“भोः प्रियदर्शन ! अहं
त्वां सुखोपायेन तत्र नेष्यामि स्थानञ्च दर्शयिष्यामि। परं
त्वया अस्मत्परिजने रक्षणीयः। केवलं यानहं तव दर्शयि-
ष्यामि ते एव भक्षणीयाः” इति । सर्प आह-“साम्प्रतं त्वं
मे मित्रं जातं तन्न भेतव्यम्, तव वचनेन भक्षणीयाः ते दाया-
दाः” एवमुक्त्वा बिलात् निष्क्रम्य तमालिङ्ग्य च तेनैव सह
प्रस्थितः। अथ कूपमासाद्य अरघट्टघटिकामार्गेण सर्पः तेन
आत्मना स्वालयं नीतः। ततश्च गङ्गदत्तेन कृष्णसर्प कोटरे
धृत्वा दर्शिताः ते दायादाः। ते च तेन शनैः शनैः भक्षिताः।
अथ मण्डूकाभावे सर्पेण अभिहितम्-“भद्र ! निःशेषिताः
ते रिपवः तत् प्रयच्छ अन्यत् मे किञ्चित् भोजनं, यतोऽहं
त्वया अत्र आनीतः”। गङ्गदत्त आह-“भद्र ! कृतं त्वया
मित्रकृत्यम्, तत् साम्प्रतम् अनेन एव घटिकायन्त्रमार्गेण
गम्यताम्” इति। सर्प आह-“भो गङ्गदत्त ! न सम्यगभिहितं
त्वया । कथमहं तत्र गच्छामि । मदीयबिलदुर्गमन्येन
रुद्धं भविष्यति । तस्मात् अत्रस्थस्य मे मण्डूकमेकैकं
स्ववर्गीयं प्रयच्छ नो चेत् सर्वानपि भक्षयिष्यामि” इति ।
तच्छ्रुत्वा गङ्गदत्तो व्याकुलमना व्यचिन्तयत् । “अहो !
किमेतन्मया कृतं सर्पमानयता तद्यदि निषेधयिष्यामि तत्स-
र्वानपि भक्षयिष्यति । अथवा युक्तमुच्यते-
ऐसा विचार कर उससे बोला-“भो ! गंगदत्त यदि ऐसा हो तो आगे हो
जिससे वहां चले”। गंगदत्त बोला-“भो ! प्रियदर्शन ! मैं तुमको सुखके उपा-
यसे वहां ले जाऊंगा और स्थान भी दिखाऊंगा । परन्तु हमारे परिजनोंकी तुमने
रक्षा करना । केवल जिनको मै दिखाऊं उन्हींको खाना”। सर्प बोला-“अब
तू हमारा मित्र होगया । सो मतडरो तुम्हारे वचनसे मै तुम्हारे गोतियोंको भक्षण
करूंगा”। ऐसा कह बिलसे निकल उसको आलिंगन कर उसके संग चला ।
तब कूपको प्राप्त हो ढेंकलीके मार्गसे सर्पको वह स्वयं अपने स्थानमें लाया । तब
भाषाटीकासमेतम् । (४११)
गंगदत्तने काले सर्पको खखोडलमे धरकर उन दायादोको दिखाया वे उसने
शनैः २ खालिये । तब मण्डूकोंका अभाव देखकर सर्पने कहा-“भद्र ! तुम्हारे
*शत्रु तो निःशेष होगये सो मुझे कुछ और भोजन दो, जो कि तुम मुझे यहा
लाये हो” । गंगदत्त बोला-“मित्र ! तुमने मित्रका कार्य किया है । सो अब
इसी ढेकलीके मार्गसे जाओ” । सर्प बोला-“भो गंगदत्त ! तुमने अच्छा नहीं
कहा कैसे मैं वहां जाऊ । मेरा बिलदुर्ग औरोंने घेर लिया होगा इस कारण यहीं
स्थित हुए मुझे एक एक मेढक अपने कुटुम्बका दो । नहीं तो सबको खाजा-
ऊंगा” यह सुन गंगदत्त व्याकुल मनसे विचारने लगा । “अहो ! सर्पको लाकर
यह मैंने क्या किया । सो यदि निषेध करू तो यह सबहीको खाजायगा ।
अथवा युक्त कहा है-
योऽमित्रं कुरुते मित्रं वीर्याभ्यधिकमात्मनः ।
स करोति न सन्देहः स्वयं हि विषभक्षणम् ॥ २५ ॥
जो अपने पराक्रमसे अधिक अमित्रको मित्र करता है इसमें सन्देह नहीं
वह स्वयंही विष भक्षण करता है ॥ २५ ॥
तत् प्रयच्छामि अस्य एकं दिनं प्रतिसुहृदम् । उक्तञ्च-
सो प्रतिदिन इसको मै एक एक सुहृद दू । कहा है-
सर्वस्वहरणे युक्तं शत्रुं बुद्धियुता नराः ।
तोषयन्त्यल्पदानेन वाडवं सागरो यथा ॥ २६ ॥
बुद्धिमान् मनुष्य सर्वस्व हरण करनेमें युक्त हुए शत्रुको अल्प दानसे
सन्तुष्ट करे जैसे सागर वडवा अग्निको प्रतिदिन अल्प जल देताहै ॥ २६ ॥
तथाच-
और देखो-
यो दुर्बलोऽप्यूनमपि याच्यमानो
बलीयसा यच्छति नैव साम्ना ।
प्रयच्छते नैव च दर्शमानं
खारीं स चूर्णस्य पुनर्ददाति ॥ २७ ॥
जो दुर्बल प्रबलकी सात्वनापूर्वक याचना करनेपर अल्पभी प्रदान नहीं
करता है तथा दर्शमानभी नहीं देता है वह डाटनेसे चूर्णके स्थानमें खारी
परिमाण द्रव्यको फिर देता है (अर्थात् बलवानके थोडा मांगने पर न देनेसे
फिर अधिक देना पडता है) उपजाति वृत्त ॥ २७ ॥
तथाच-
और देखो-
सर्वनाशे समुत्पन्ने अर्द्धं त्यजति पण्डितः ।
अर्द्धेन कुरुते कार्य्यं सर्वनाशो हि दुस्तरः ॥ २८ ॥
सर्व नाश उत्पन्न होनेमें पंडित जन आधा त्याग देते हैं और आधेसे कार्य
करते हैं, सर्व नाश बडा दुस्तर है ॥ २८ ॥
न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान्नरः ।
एतदेव हि पाण्डित्यं यत्स्वल्पाद्भूरिरक्षणम् ॥ २९ ॥"
बुद्धिमान् मनुष्य थोडेके निमित्त बहुतका नाश न करे यही चतुराई है कि
थोडे देकर बहुतकी रक्षा करनी ॥ २९ ॥"
एवं निश्चित्य नित्यमेकैकं आदिशति । सोऽपि तं भक्ष-
यित्वा तस्य परोक्षेऽन्यानपि भक्षयति । अथवा साधु
इदमुच्यते-
ऐसा विचार कर नित्यही एक एक देने लगा। वहभी उसे भक्षण कर उसके
पीछेमें औरोंकोभी भक्षण कर जाता । अथवा यह अच्छा कहा है-
यथा हि मलिनैर्वस्त्रैर्यत्र तत्रोपविश्यते ।
एवं चलितवित्तस्तु वित्तशेषं न रक्षति ॥ ३० ॥
जैसे मलीन वस्त्र पहरे हुए मनुष्य जहां तहां बैठ जाता है इस प्रकार
निर्धन होनेपर यह प्राणी शेष धनकी भी रक्षा नहीं करता है ॥ ३० ॥
अथ अन्यदिने तेन अपरान् मण्डूकान् भक्षयित्वा गङ्गदत्त-
सुतो यमुनादत्तो भक्षितः । तं भक्षितं ज्ञात्वा गङ्गदत्तः तार-
स्वरेण धिक् धिक् प्रलापपरः कथञ्चिदपि न विरराम । ततः
स्वपत्न्या अभिहितः-
तब दूसरे दिन वह और मेडकोंको भक्षण करके गंगदत्तके पुत्र यमुनादत्तको
भी भक्षण कर गया उसको खाया हुआ जानकर गंगदत्त तारस्वरसे अपनेको
धिक् धिक् करता हुआ किंचित् काल भी विरामको प्राप्त न हुआ। तब उसकी
स्त्रीने कहा-
भाषाटीकासमेतम् । (४१३)
"किं क्रन्दसि दुराक्रन्द स्वपक्षक्षयकारक ।
स्वपक्षस्य क्षये जाते को नस्त्राता भविष्यति ॥ ३१ ॥
"हे दुष्ट रोदन करनेवाले ! क्यो रोदन करता है, हे अपने पक्षके क्षय करने
वाले ! अपना पक्ष क्षय होनेपर अब कौन हमारी रक्षा करेगा ॥ ३१ ॥
तत् अद्यापि विचिन्त्यतां आत्मनो निष्क्रमणमस्य
वधोपायश्च” । अथ गच्छता कालेन सकलमपि कवलितं
मण्डूककुलम् । केवलमेको गङ्गदत्तः तिष्ठति । ततः प्रियदर्श-
नेन भणितं ,-“भो गङ्गदत्त ! बुभुक्षितोऽहं निःशेषिताः सर्वे
मण्डूकाः । तदीयतां मे किञ्चित् भोजनं यतोऽहं त्वया अत्र
आनीतः”। स आह,-“भो मित्र ! न त्वया अत्र विषये मया
अवस्थितेन कापि चिन्ता कार्या तत् यदि मां प्रेषयसि
ततोऽन्यकूपस्थान् अपि मण्डूकान् विश्वास्य अत्र आनयामि”।
स आह-“मम तावत् त्वं अभक्ष्यो भ्रातृस्थाने, तत् यदि एवं
करोषि तत् साम्प्रतं पितृस्थाने भवसि,तदेवं क्रियताम्”इति ।
सोऽपि तत् आकर्ण्य अरघट्टघटिकां आश्रित्य विविधदेवतो-
पकल्पितपूजोपयाचितः तस्मात् कूपात् विनिष्क्रान्तः । प्रिय-
दर्शनोऽपि तदाकांक्षया तत्रस्थः प्रतीक्षमाणः तिष्ठति । अथ
चिरात् अनागते गंगदत्ते प्रियदर्शनोऽन्यकोटरनिवासिनीं गो-
धामुवाच-“भद्रे ! क्रियतां स्तोकं साहाय्यम् । यतः चिरपरि-
चितः ते गङ्गदत्तः तद्गत्वा तत्सकाशं कुत्रचिज्जलाशये अन्विष्य
मम सन्देशं कथय । येन आगम्यतां एकाकिना अपि भवता
द्रुततरं यदि अन्ये मण्डूका न आगच्छन्ति । अहं त्वया
बिना नात्र वस्तुं शक्नोमि । तथा यदि अहं तव विरुद्धं आ-
चरामि तत् सुकृतमन्तरं मया विधृतम्” गोधा अपि तद्वच-
नात् गङ्गदत्तं द्रुततरमन्विष्य आह-“भद्र गङ्गदत्त ! स तव
सुहृत् प्रियदर्शनः तव मार्गं समीक्षमाणः तिष्ठति । तत् शीघ्रं
आगम्यतामिति । अपरञ्च तेन तव विरूपकरणे सुकृतमन्तरे