सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( २६६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २६६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
सुपूरा स्यात्कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः ।
सुसन्तुष्टः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति ॥ १४८ ॥
कुनदी जल्दी पूरा होजाती है, मूषिककी अंजली शीघ्र भर जाती है, का-
पुरुष शीघ्र थोड़ेहीसे सन्तुष्ट हो जाते हैं ॥ १४८ ॥
तस्मात् पुरुषेण सदा एव उत्साहवता भाव्यम् । उक्तञ्च-
इस कारण पुरुषको सदा उत्साहसे रहना चाहिये । कहा है-
यत्रोत्साहसमारम्भो यत्रालस्यविहीनता ।
नयविक्रमसंयोगस्तत्र श्रीरचला ध्रुवम् ॥ १४९ ॥
जहां उत्साहसे आरम्भ होता है, जहां आलस्य हीनता होती है, जहां नीति
और विक्रमका संयोग है वहां अचल लक्ष्मी रहती है ॥ १४९ ॥
तदैवमिति सञ्चिन्त्य त्यजेन्नोद्योगमात्मनः ।
अनुद्योगं विना तैलं तिलानां नोपजायते ॥ १५० ॥
योंही होगा ऐसा विचार कर अपना उद्योग त्यागना नहीं चाहिये
अनुद्योगके विना तिलोंमेंसे तेलभी नहीं निकलता है ॥ १५० ॥
अन्यच्च-
औरभी-
यःस्तोकेनापि सन्तोषं कुरुते मन्दधीर्जनः ।
तस्य भाग्यविहीनस्य दत्ता श्रीरपि मार्ज्यते ॥ १५१ ॥
जो मन्दबुद्धि पुरुष थोड़ेमेंही सन्तोष करता है उस भाग्यहीनकी दूसरोंकी
दी हुई लक्ष्मीभी नष्ट हो जाती है ॥ १५१ ॥
यच्च त्वं वदसि, एतौ पतिष्यतो न वेति, तदपि अयु-
क्तम् । उक्तञ्च-
और जो तुम कहते हो कि, यह गिरेंगे या नहीं सोभी अयुक्त है । कहाहै-
कृतनिश्चयिनो वन्द्यास्तुङ्गिमा न प्रशस्यते ।
चातकः को वराकोऽयं यस्येन्द्रो वारिवाहकः ॥ १५२ ॥
कारण, कि कार्यसिद्धिमें उत्साहवाले पूजनीय हैं हमारी उच्चाभिलाषा प्रशंसाको
प्राप्त होती है यह चातक दीन क्या वस्तु है जिसके उत्साहसे देवराज जल
देता है (उस क्षुद्रके निश्चयको जानकर देवराजभी उसके मनोरथको पूर्ण
करता है ) ॥ १५२ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (२६७)
अपरं मूषकमांसस्य निर्विण्णा अहम्, एतौ च मांस-
पिण्डौ पतनप्रायौ दृश्येते,तत्सर्वथा नान्यथा कर्त्तव्यम्" इति।
अथ असौ तदाकर्ण्य मूषकप्राप्तिस्थानं परित्यज्य तीक्ष्णवि-
षाणस्य पृष्ठमन्वगच्छत् । अथवा साधु इदमुच्यते-
औरभी मूषकमांस खाते २ मेरा जी उकता गया है और यह मांसपिण्ड-
प्रायः गिरजॉयगे ऐसा विदित होता है । सो सब प्रकारसे अन्यथा करना उचित
नहीं" । तब यह ऐसे वचन श्रवण कर मूषकप्राप्ति स्थानको त्यागन कर तीक्ष्ण-
विषाणके पीछे पीछे गया । अथवा यह अच्छा कहा है-
तावत्स्यात्सर्वकृत्येषु पुरुषोऽत्र स्वयं प्रभुः ।
स्त्रीवाक्याङ्कुशविक्षुण्णो यावन्नोद्ध्रियते बलात् ॥ १५३ ॥
तभीतक यह पुरुष सम्पूर्ण कार्योंमें स्वाधीन होता है जबतक बलपूर्वक
स्त्रीके वाक्यरूपी अंकुशसे ताडित नहीं होता ॥ १५३ ॥
अकृत्यं मन्यते कृत्यमगम्यं मन्यते सुगम् ।
अभक्ष्यं मन्यते भक्ष्यं स्त्रीवाक्यप्रेरितो नरः ॥ १५४ ॥”
स्त्रीके वाक्यसे प्रेरित हुआ मनुष्य अकार्यको कार्य, अगम्य (दुर्गम) को
सुगम और अभक्ष्यको भक्ष्य मानता है ॥ १५४ ॥”
एवं स तस्य पृष्ठतः सभार्यः परिश्रमन् चिरकालमन-
यत् । न च तयोः पतनमभूत् । ततश्च निर्वेदात् पञ्चदशे
वर्षे शृगालः स्वभार्यामाह,-
इस प्रकार वह उसके पीछे स्त्रीसहित परिभ्रमण करता २ बहुत समय
बिताता हुआ परन्तु अण्डकोशोंका पतन न हुआ तब वैराग्यसे पन्द्रहवें वर्ष
अपनी भार्यासे बोला,-
“शिथिलौ च सुबद्धौ च पततः पततो न वा ।
निरीक्षितौ मया भद्रे दश वर्षाणि पञ्च च ॥ १५५ ॥
“शिथिल हैं सुदृढ हैं गिरेंगे वा नहीं भद्रे १५ वर्षतक मैं बराबर देखता
रहा ॥ १५५ ॥
तयोः तत्पश्चादपि पातो न भविष्यति । तद् तदैव स्व-
स्थानं गच्छावः । अतोऽहं ब्रवीमि-