पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( १३८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( १३८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
तद्भद्र ! क्षुद्रपरिवारोऽयं ते राजा मया सम्यग् ज्ञातः
सतामसेव्यश्च । उक्तञ्च-
सो हे भद्र ! यह तुम्हारा राजा क्षुद्रपरिवारवाला है यह मैंने भलीप्रकार
जानलिया इससे सत्पुरुषोंको असेव्यहै। कहाभीहै-
अशुद्धप्रकृतौ राज्ञि जनता नानुरज्यते ।
यथा गृध्रसमासन्नः कलहंसः समाचरेत् ॥ ३२४ ॥
अशुद्ध प्रकृतिवाले राजामें प्रजा ( प्रसन्न ) आनन्द नहीं होती जैसे गृध्रोंसे
युक्त कलहंस श्रेष्ठ आचरण नहीं करसकता ॥ ३२४ ॥
तथाच-
ओर देखो-
गृध्राकारोऽपि सेव्यः स्याद्धंसाकारैः सभासदैः ।
हंसाकारोऽपि सन्त्याज्यो गृध्राकारैः स तैर्नृपः ॥ ३२५ ॥
गृध्रकेसे आकारवाले राजाका हंसाकारवाले सभासद सेवन करसकतेहैं और
हंसाकार राजा गृध्राकारवाले सभासदोंसे युक्त हो तो त्यागना चाहिये ॥३२५॥
तन्नूनं ममोपरि केनचित् दुर्जनेन अयं प्रकोपितः । तेनैवं
वदति । अथवा भवति एतत् । उक्तञ्च-
सो निश्चय मेरे ऊपर किसी दुर्जनने इसको क्रोधित करादिया इसीसे ऐसा
कहताहै । अथवा यह होताहीहै, कहाहै-
मृदुना सलिलेन खन्यमाना-
न्यवधृष्यन्ति गिरेरपि स्थलानि ।
उपजापविदां च कर्णजापैः
किमु चेतांसि मृदूनि मानवानाम् ॥ ३२६ ॥
कोमल जलसे घिसे हुए पर्वतके स्थलभी घिस जाते हैं फिर भेदमें कुशल
मनुष्योंके कान भरनेसे कोमल मनुष्योंके चित्तोंकी कौन कहे ॥ ३२६ ॥
कर्णविषेण च भग्नः किं किं न करोति बालिशो लोकः ।
क्षपणकतामपि धत्ते पिबति सुरां नरकपालेन ॥ ३२७ ॥
कान भरनेके विषसे भग्न हुआ मूर्ख लोग क्या क्या नहीं करताहै बहुत क्या
संन्यासीभी होता है तथा मनुष्यकी खोपडीमें सुरापान भी करता है ॥३२७
भाषाटीकासमेतम् । (१३९)
अथवा साधु चेदमुच्यते-
अथवा सत्य कहाहै-
पादाहतोऽपि दृढदण्डसमाहतोऽपि
यं दंष्ट्रया स्पृशति तं किल हन्ति सर्पः ।
कोऽप्येष एव पिशुनोऽयममनुष्यधर्मः
कर्णे परं स्पृशति हन्ति परं समूलम् ॥ ३२८ ॥
चरणसे हत और दृढ दंडसे ताडित सर्प जिसे दष्ट्रासे काटता है वही
मरता है और यह मनुष्य धर्मकी चुगली इस प्रकारकी है कि, मनुष्यको समूल
नष्ट करतीहै ॥ ३२८ ॥
तथाच-
औरभी-
अहो ! खलभुजङ्गस्य विपरीतो वधक्रमः ।
कर्णे लगति चैकस्य प्राणैरन्यो वियुज्यते ॥ ३२९ ॥
अहो दुष्ट और सर्पके वध करनेका धर्म विपरीत है कि, वह कानमें किसीके
लगताहै और प्राणोंसे कोई ( नष्ट ) पृथक् होता है ॥ ३२९ ॥
तदेवं गतेऽपि किं कर्त्तव्यमिति अहं त्वां सुहृद्भावात्,पृच्छा-
मि" । दमनक आह-"तद्देशान्तरगमनं युज्यते न एवं विध-
स्य कुस्वामिनः सेवां विधातुम् । उक्तञ्च-
सो ऐसा होनेपरभी क्या करना चाहिये मैं तुझसे सुहृद्भावसे पूछता हू"
दमनक बोला,-"आप अन्यस्थानमे चले जाइये इस प्रकारके कुस्वामीकी सेवा
करनी उचित नहीं कहा है-
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्य्याकार्य्यमजानतः ।
उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ ३३० ॥"
उद्धत कार्य अकार्यके न जाननेवाले उन्मार्गमें प्राप्त गुरुजनका भी त्याग
कर देना चाहिये ॥ ३३० ॥"
सञ्जीवक आह-"अस्माकमुपरि स्वामिनि कुपिते गन्तुं
न शक्यते न च अन्यत्र गतानामपि निर्वृत्तिर्भवति । उक्तञ्च-