पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३७२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३७२ ) पञ्चतन्त्रम् ।
मकालमेव तत् सुवर्णीभूतं दृष्ट्वा व्याधो विस्मयमगमत् ।
“अहो ! मम शिशुकालात आरभ्य शकुनिबन्धव्यसनिनः
अशीतिवर्षाणि समभूवन् । न च कदाचित् अपि पक्षिपुरीषे
सुवर्णं दृष्टम्” । इति विचिन्त्य तत्र वृक्षे पाशं बबन्ध । अथ
असौ अपि पक्षी मूर्खस्तत्रैव विश्वस्तचित्तो यथापूर्वमुपविष्टः।
तत् कालमेव पाशेन बद्धः । व्याधस्तु तं पाशादुन्मुच्य
पञ्जरके संस्थाप्य निजावासं नीतवान् । अथ चिन्तयामास ।
“किमनेन सापायेन पक्षिणा अहं करिष्यामि, यदि कदा-
चित्कोऽपि अमुमीदृशं ज्ञात्वा राज्ञे निवेदयिष्यति, तत् नूनं
प्राणसंशयो मे भवेत्, अतः स्वयमेव पक्षिणं राज्ञे निवेदया-
मि” । इति विचार्य तथैव अनुष्ठितवान् । अथ राजापि तं
पक्षिणं दृष्ट्वा विकसितनयनवदनकमलः परां तुष्टिमुपागतः,
प्राह च एवं-“हंहो ! रक्षापुरुषाः ! एनं पक्षिणं यत्नेन रक्षत
अशनपानादिकं च अस्य यथेच्छं प्रयच्छत” । अथ मन्त्रिणा
अभिहितम्,-“किमनेन अश्रद्धेयव्याधवचनप्रत्ययमात्रपरि-
गृहीतेन अण्डजेन । किं कदाचित् पक्षिपुरीषे सुवर्णं सम्भ-
वति ? तन्मुच्यतां पञ्जरबन्धनादयं पक्षी” । इति मन्त्रिवच-
नात् राज्ञा मोचितोऽसौ पक्षी उन्नतद्वारतोरणे समुपविश्य
सुवर्णमयीं विष्ठां विधाय, 'पूर्वं तावत् अहं मूर्ख' इति श्लोकं
पठित्वा यथासुखमाकाशमार्गेण प्रायात् । अतोऽहं ब्रवीमि-
किसी एक पर्वतके एक देशमें महान् वृक्ष है । वहां सिम्भुक नामक कोई
पक्षी रहता था । उसकी बीटमें सुवर्ण उत्पन्न होता था । एक समय उसके
उद्देश्यसे कोई व्याधा वहां आया वह पक्षी उसके सम्मुख ही पुरीष करता भया
उसे सोना हुआ देख व्याधा विस्मयको प्राप्त हुआ । “अहो ! मुझे बालकपनसे
लेकर पक्षि पकड़नेका कार्य करते अस्सी वर्ष बीतगये । परन्तु कभी पक्षीके
पुरीषमें सुवर्ण न देखा” ऐसा विचार उस वृक्षमें पाशको बांधता हुआ । तब यह
मूर्ख पक्षी विश्वस्त चित्तसे वहां पूर्वकी समान बैठा रहा । और उसी समय पाशमें
बंधगया। व्याधाभी उसको पाशसे खोलकर पाँजरेमें डाल अपने घर लाया और
भाषाटीकासमेतम् । ( ३७३ )
विचार करने लगा इस विपतयुक्त पक्षीको लेकर मैं क्या करू । जो कदाचित्
कोई इसको ऐसा जानकर राजासे निवेदन करे तो अवश्यही मेरा प्राण सदेह उप-
स्थित होगा । इससे स्वयही पक्षीको राजाके पास लेजाकर निवेदन करू" ।
ऐसा विचार कर वही करता हुआ । राजाभी उस पक्षीको देख खिले नयन-
कमल मुखवाला परमसतोषको प्राप्त हुआ बोला, भी- "अहो रक्षा पुरुषो ! इस
पक्षीको यत्नसे रक्षा करो भोजनपानादिक इसको यथेच्छ दो" । तब मंत्रीने
कहा- "यह विश्वासके अयोग्य व्याधके वचनसे इस पक्षीको ग्रहण करनेसे क्या
है । क्या कहीं पक्षीके पुरीषमें सुवर्ण हो सक्ता है? सो पंजरके बधनसे इस पक्षीको
छोडदे" । इस प्रकार मंत्रीके वचनसे छोडा हुआ यह पक्षी ऊंची द्वारकी तोरण
पर बैठकर सुवर्णमयी बीट करके " पहले मैं मूर्ख " इस श्लोकको पढता हुआ
यथासुख आकाशमें चलागया । इससे मैं कहताहू कि-
पूर्वं तावदहं मूर्खो द्वितीयः पाशबन्धकः ।
ततो राजा च मन्त्री च सर्वं वै मूर्खमण्डलम् ॥ २२४ ॥ '
पहले मैं मूर्ख दूसरा पाशबंधक फिर राजा और मन्त्री सबही मूर्खका मंडल
है ॥ २२४॥ "
अथ ते पुनरपि प्रतिकूलदैवतया हितमपि रक्ताक्षवचन-
मनादृत्य भूयस्तं प्रभूतमांसादि विविधाहारेण पोषयामासुः।
अथ रक्ताक्षः स्ववर्गमाहूय रहः प्रोवाच,-"अहो ! एतावदेव
अस्मद् भूपतेः कुशलं दुर्गञ्च । तदुपदिष्टं मया यत् कुलक्रमा-
गतः सचिवोऽभिधत्ते । तद्द्यमन्यत् पर्वतदुर्गं सम्प्रति समाश्र-
यामः । उक्तञ्च यतः-
वे फिरभी प्रतिकूल दैवत होनेसे रक्ताक्षके वचन अनादर करके फिर भी
उसको अनेक मासके आहारसे पुष्ट करते हुए । तब रक्ताक्ष अपने ओरके
(उल्लूकों) को बुलाकर एकान्तमें बोला,- "अहो ! यहींतक हमारे राजाकी
कुशल और दुर्गकी स्थितिहै । वह उपदेश दिया जो कुल क्रमसे आय हुआ
मत्री उपदेश करता है । सो इस समय हम दूसरे पर्वत दुर्ग का आश्रय करेंगे
कहा है कि-