सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ३६० ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ३६० ) पञ्चतन्त्रम् ।

स्पर्शनीयं यतोऽहं पतिव्रता महासती च। न चेत् शापं दत्त्वा
त्वां भस्मसात करिष्यामि”। स आह- “यदि एवं तर्हि त्वया
किमहमाहूतः?” सा अब्रवीत्- “भो ! शृणुष्व एकाग्रमनाः।
अहमद्यप्रत्यूषे देवतादर्शनार्थं चण्डिकायतनं गता, तत्र अक-
स्मात् खे वाणी सञ्जाता- “पुत्रि ! किं करोमि, भक्तासि मे
त्वं, परं षण्मासाभ्यन्तरे विधिनियोगाद् विधवा भवि-
ष्यसि”। ततो मया अभिहितं,- “भगवति ! यथा त्वम्
आपदं वेत्सि, तथा तत्प्रतीकारमपि जानासि । तत् अस्ति
कश्चिदुपायो येन मे पतिः शतसंवत्सरजीवी भवति ?” ।
ततः तया अभिहितम्- “वत्से ! सन्नपि नास्ति । यतः तव
आयत्तः स प्रतीकारः” तच्छ्रुत्वा मया अभिहितम्,- “देवि!
यदि तत् मम प्राणैर्भवति, तत् आदिशय येन करोमि”।
अथ देव्या अभिहितम्,- “यदि अद्यदिने परपुरुषेण सह
एकस्मिन् शयने समारुह्य आलिङ्गनं करोषि, तत् एव भर्तृ-
सक्तोऽपमृत्युः तस्य सञ्चरति भर्त्तापि पुनः वर्षशतं जीवति”।
तेन त्वं मया अभ्यर्थितः । तद्यत किञ्चित कर्तुमनाः तत्
कुरुष्व । न हि देवतावचनमन्यथा भविष्यति । इति निश्चयः”।
ततोऽन्तर्हासविकाशमुखः स तदुचितमाचचार । सोऽपि
रथकारो मूर्खः तस्याः तद्वचनमाकर्ण्य पुलकाङ्किततनुः
शय्याधस्तलात् निष्क्रम्य तामुवाच,- “साधु पतिव्रते ! साधु
कुलन्दिनि अहं दुर्जनवचनशंकितहृदयः त्वत्परीक्षानिमित्तं
ग्रामान्तरव्याजं कृत्वा अत्र खट्वाधस्तले निभृतं लीनः । तत्
एहि आलिङ्गय मां, त्वं स्वभर्तृभक्तानां मुख्या नारीणां यत्
एव ब्रह्मव्रतं परसङ्गेऽपि पालितवती । मदायुरवृद्धिकृतेऽपमृ-
त्युविनाशार्थञ्च त्वमेवं कृतवती”। तामेवमुक्त्वा सस्नेहमालि-
ङ्गितवान् । स्वस्कन्धे तां आरोप्य तमपि देवदत्तमुवाच,-
“भो महानुभाव ! मत्पुण्यैः त्वमिह आगतः, त्वत्प्रसादात्
मया प्राप्तं वर्षशतप्रमाणमायुः। तत् त्वमपि मामालिङ्ग्य मत-

भाषाटीकासमेतम् । ( ३६१ )

स्कन्धे समारोह" । इति जल्पन् अनिच्छन्तमपि देवदत्त-
मलिंग्य बलात् स्वकीयस्कन्धे आरोपितवान् । ततश्च नृत्यं
कृत्वा,-"हे ब्रह्मव्रतधराणां धुरीण ! त्वयापि मयि उपकृतं"
इत्यादि उक्त्वा स्कन्धात् उत्तार्य्य, यत्र यत्र स्वजनगृहद्वारा-
दिषु बभ्राम, तत्र तत्र तयोः उभयोरपि तद्गुणवर्णनमकरोत्।
अतोऽहं ब्रवीमि-
तब वह सबेरेही उठकर अपने घरसे निकला । वहभी उसको गया जान
श्रृंगारकर किसी प्रकार दिन बिताती हुई और पूर्वपरिचित जारके घर जाकर
उससे मिली ( बोली ) -"वह दुरात्मा मेरा पति ग्रामान्तरको गया है तू हमारे
घर जनोंके सोजानेपर आजाना"। वैसाही हुआ । और वह रथकार वनमेंही
दिन व्यतीतकर रात्रिको अपने घरमें दूसरे द्वारसे प्रवेश कर सेजके नीचे मौन
होकर स्थित हुआ । इसी समय देवदत्त ( जार ) आकर उस सेजपर आया ।
उसको देख क्रोधपूर्णचित्त बढई विचारने लगा "क्या इसको उठकर मारू अथवा
लीलासे सोते हुए दोनोंहीको मारू । अच्छा इनकी चेष्टा तो देखू । इनके
साथकी बात सुनू"। इसी समय वह घरका दरवाजा मूदकर सेजपर आरूढ
हुई । तब उसके उसपर चढनेमे रथकारके शरीरमें पाव लगा । तब वह
विचारने लगी "अवश्य यह दुरात्मा रथकार मेरी परीक्षाके निमित्त स्थित है सो
कोई स्त्रीचरित्रका कौशल करू"। इस प्रकार उसके विचारनेपर वह देवदत्त
उसके स्पर्शमें उत्कंठित हुआ । तब उसने हाथ जोडकर कहा-"भो ! महानु-
भाव ! तुम मेरा शरीर मत छुओ, जो कि मैं पतिव्रता महा सती हू । नहीं तो
शाप देकर तुमको भस्म कर दूंगी"। वह बोला,-"जो ऐसा है तो तैने मुझे
क्यों बुलाया ?" । वह बोली- "भो ! एकाग्र मनसे सुनो । मैं आज सबेरे देवता
दर्शनको चण्डीके मन्दिरमें गई वहां अकस्मात् आकाशवाणी हुई-"पुत्री ! मैं
क्या करू तू मेरी भक्त है परन्तु छः महीनेके बीचमें प्रारब्धके कारण तू
विधवा होगी" तब मैंने कहा-"भगवति ! जो तू आपत्तिको जानती है, तो
उसका निवारणभी जानती है क्या है ऐसा कोई उपाय है जिससे मेरा पति सौ
वर्षतक जिये ?" । तब उसने कहा- "वत्से ! होता हुआभी नहीं है । क्यों
कि उसका उपाय तेरे अधीन है"। यह सुनकर मैंने कहा,-"देवि ! यदि