सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

(२८४) पञ्चतन्त्रम् ।

(२८४) पञ्चतन्त्रम् ।
घाववाले स्थानमें वारंवार प्रहार पडते हैं, धनक्षय होनेसे जठरानल ( भूख )
दीप्त हो जाताहै, आपत्तिमें बैर प्रगट होतेहैं, छिद्रमें अनेक अनर्थ होते हैं ॥ १९७॥
अहो ! साधु उक्तं केनापि-
अहो किसीने अच्छा कहाहै-
प्राप्ते भये परित्राणं प्रीतिविश्रम्भभाजनम् ।
केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ १९८ ॥''
भय प्राप्तिमें रक्षा, प्रीति विश्रामके पात्र मित्र यह रत्नरूपी दो अक्षर किसने
निर्माण किये हैं ॥ १९८ ॥''
अत्रान्तरे च आक्रन्दपरौ चित्रांगलघुपतनकौ तत्र एव
समायातौ । अथ हिरण्यक आह,-"अहो ! किं वृथा
प्रलपितेन । तद्यावदेष मन्थरको दृष्टिगोचरात् न
नीयते तावदस्य मोक्षोपायश्चिन्त्यताम् । इति ।
इसी समय रुदन करते हुए चित्रांग और लघुपतनक उस स्थानमें आये ।
तब हिरण्यक बोला-"वृथा रुदन करनेसे क्या है सो जबतक यह मन्थरक
दृष्टिके सामनेसे न जाय तबतक इसके छुडानेका उपाय करो ।
व्यसनं प्राप्य यो मोहात्केवलं परिदेवयेत् ।
क्रन्दनं वर्द्धयत्येव तस्यान्तं नाधिगच्छति ॥ १९९ ॥
जो दुःखको प्राप्त होकर मोहसे केवल रुदनही करताहै उसका रोनाही बढता
है वह दुःखके अन्तको प्राप्त नहीं होता ॥ १९९ ॥
केवलं व्यसनस्योक्तं भेषजं नयपण्डितैः ।
तस्योच्छेदसमारम्भो विषादपरिवर्जनम् ॥ २०० ॥
नीतिमें कुशल पंडितोंने विपत्तिकी एकही मुख्य औषधि कही है उस दुःखके
नाश करनेका उपाय करना और विषाद त्यागना ॥ २०० ॥
अन्यच्च-
औरभी-
अतीतलाभस्य सुरक्षणार्थं
भविष्यलाभस्य च संगमार्थम् ।

भाषाटीकासमेतम् । ( २८५ )
आपत्प्रपन्नस्य च मोक्षणार्थं
यन्मन्त्र्यतेऽसौ परमो हि मन्त्रः ॥ २०१ ॥”
उपार्जित धनकी रक्षाके निमित्त और भविष्य लाभकी प्राप्तिके निमित्त प्राप्त
आपत्तिके दूरकरनको जो सम्मति करताहै वही परम मंत्रहै ॥ २०१ ॥”
तच्छ्रुत्वा वायस आह, - “भो ! यदि एव तत् क्रियतां
मद्वचः । एष चित्रांगोऽस्य मार्गे गत्वा किञ्चित् पल्व-
लमासाद्य तस्य तीरे निश्चेतनो भूत्वा पततु । अह-
मपि अस्य शिरसि समारुह्य मन्दैः चंचुप्रहारैः शिर
उल्लेखयिष्यामि । येन असौ दुष्टलुब्धकोऽमुं मृतं मत्वा
मम चंचुप्रहरणप्रत्ययेन मन्थरकं भूमौ क्षिप्त्वा मृगार्थं
परिधाविष्यति । अत्रान्तरे त्वया दर्भमयाणि पाशानि
खण्डनीयानि । येन असौ मन्थरो द्रुततरं पल्वं
प्रविशति” । चित्रांग आह, - “भो ! भद्रोऽयं त्वया
दृष्टो मन्त्रः नूनं मन्थरोऽयं मुक्तो मन्तव्य इति ।
उक्तञ्च-
यह सुनकर काक बोला- “भो ! यदि ऐसाहै तो मेरा वचन मानो। यह चित्रांग
इसके मार्गमें प्राप्त होकर किसी अल्प सरोवरके निकट प्राप्त हो उसके किनारे
चेतनारहित हो गिरजाय । मैं भी इसके शिरपर चढ मन्द २ चंचु प्रहारसे
शिरको (कुरेडू) खुजाऊ । जिससे यह दुष्ट लुब्धक इसको मराहुआ मानकर
मेरी चोंचप्रहारके विश्वाससे (कि यह मरगया है) मन्थरकको पृथ्वीपर छोडकर
मृगके निमित्त धावमान होगा । इसी अवसरमें तुम कुशके पाश खंडित कर
देना । जिससे यह मन्थरक शीघ्रतासे छोटे सरोवरमें प्रवेशकर जायगा”। चित्रांग
बोला- “भो ! अच्छा यह तुमने मंत्र विचारा अवश्य ही अब मन्थरकको छुटा
हुआ जानो । कहाहै-
“सिद्धं वा यदि वाऽसिद्धं चित्तोत्साहो निवेदयेत् ।
प्रथमं सर्वजन्तूनां तत्प्राज्ञो वेत्ति नेतरः ॥ २०२ ॥
सिद्ध या असिद्ध कार्यको चित्तका उत्साहही पहिले सब प्राणियोंको सूचना
दे देताहै बुद्धिमान् उसको जान लेतहूँ अन्य पुरुष नहीं ॥ २०२ ॥

तत् एवं क्रियताम्" इति । तथा अनुष्ठिते स लुब्धकः
तथा एव मार्गासन्नपल्वलतीरस्थं चित्राङ्गं वायससनाथमप-
श्यत् । तं दृष्ट्वा हर्षितमना व्यचिन्तयत् । "नूनं पाशबन्धनवे-
दनया वराकोऽयं मृगः सावशेषजीवितः पाशं त्रोटयित्वा
कथमपि एतद्वनान्तरं यावत् प्रविष्टः तावन्मृतः तद्वश्योऽयं
मे कच्छपः सुनियन्त्रितत्वात् । तदेनमपि तावद्गृह्णामि" इति ।
इति अवधार्य कच्छपं भूतले प्रक्षिप्य मृगमुपादद्रवत् । एत-
स्मिन्नन्तरे हिरण्यकेन वज्रोपमदंष्ट्राप्रहरणेन तद्धर्मवेष्टनं
खण्डशः कृतम् । मन्थरकोऽपि तृणमध्यात् निष्क्रम्य समी-
पवर्त्तिनं पल्वलं प्रविष्टः । चित्राङ्गोऽपि अप्राप्तस्यापि तस्य
तले उत्थाय वायसेन सह पलायितः । एतस्मिन्नन्तरे विलक्षो
विषादपरो लुब्धको निवृत्तो यावत् पश्यति तावत् कच्छपोऽ-
पि गतः । ततश्च तत्र उपविश्य इमं श्लोकमपठत्-
सो ऐसाही करो” १ ऐसा करनेपर वह लुब्धक वैसेही मार्गमें आते हुए
छोटे सरोवरके किनारे चित्रांगको कौए सहित देखता भया । उसको देख
प्रसन्नहो विचारने लगा । “अवश्यही पाशबंधनके दुःखसे यह क्षुद्रमृग कुछ
अवशेष जीवनवाला पाश छेदनकर किसी प्रकार इसी वनान्तरमें ज्योंही प्राप्त
हुआ कि, त्योंही मरगया सो सम्यक् बद्ध होनेसे यह कच्छप तौ मेरे वशमेंहै ।
सो अब इस (मृग) को भी ग्रहण करूं” । ऐसा विचार कछुएको पृथ्वीमें
पटक मृगकी ओर धावमान हुआ । इसी समय हिरण्यकने वज्रकी समान डाढोंके
प्रहारसे वह कुशका बंधन खण्ड खण्ड करदिया । मन्थरकभी तृणके मध्यसे
निकलकर समीपवर्ती अल्पसरोवरमें प्रविष्ट हुआ । चित्रांगभी उसके न पहुंचते २
पृथ्वीतलसे उठकर काकके साथ पलायन करगया । इसी प्रकार विलक्ष (विस्मित,
वा लज्जित) विषादको प्राप्त हुआ लुब्धक लौटकर जबतक देखताहै तबतक
कच्छपभी गया । तब वहां बैठकर यह श्लोक पढने लगा-
प्रातो बन्धनमप्ययं गुरुमृगस्तावत्त्वया मे हतः
सम्प्राप्तः कमठः स चापि नियतं नष्टस्तावद्देशतः ।

भाषाटीकासमेतम् । ( २८७ )
क्षुत्क्षामोऽत्र वने भ्रमामि शिशुकैस्त्यक्तः समं भार्य्यया
यच्चान्यन्न कृतं कृतान्त कुरु ते तच्चापि सह्यं मया ॥२०३॥”
हे कृतान्त ! बन्धनमें प्राप्त हुआभी बडा मृग तैने मेरा हरण कर लिया,
और प्राप्त आ यह कच्छपभी तुम्हारी आज्ञासे निश्चित नष्ट होगया। अब क्षुधासे
घबराया हुआ इस वनमें भार्य्यापुत्रसे त्यागन किया हुआ भ्रमण करता हूँ जो
और अनिष्ट नहीं किया सोभी कर वह मैं तेरा सब सहन करलूंगा ॥ २०३ ॥
एवं बहुविधं विलप्य स्वगृहं गतः। अथ तस्मिन्व्याधे
दूरतरं गते सर्वेऽपि ते काककूर्ममृगमूषकाः परमानन्दभाजः
परस्परमालिङ्ग्य पुनर्जातमिव आत्मानं मन्यमानाः तदेव
सरः सम्प्राप्य महासुखेन सुभाषितकथागोष्ठीविनोदेन कालं
नयन्ति स्म। एवं ज्ञात्वा विवेकिना मित्रसंग्रहः कार्य्यः । न
च मित्रेण सह व्याजेन वर्तितव्यम् । इति । उक्तञ्च यतः-
इस प्रकार अनेक विधि विलाप कर अपने घर गया । तब उस व्याधके
अति दूर जानेपर वे काक कूर्म मृग मूषक परमानन्दको प्राप्त हुए परस्पर
आलिंगन कर अपनेको पुनः जन्मवाला मानकर उसी अपने सरोवरको प्राप्तहो
महासुखपूर्वक सुवचन कथा गोष्ठीके आनंदसे समयको बिताते भये । ऐसा
जानकर बुद्धिमान्‌को मित्रोंका सग्रह करना चाहिये मित्रके सग कपटसे वर्तना
न चाहिये । कहा है कारण-
यो मित्राणि करोत्यत्र न कौटिल्येन वर्तते ।
तैः समं न पराभूतिं सम्प्राप्नोति कथञ्चन ॥ २०४ ॥
इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रके मित्रसम्प्राप्तिर्नाम
द्वितीयं तन्त्रं समाप्तम् ।
जो इस संसारमें मित्र करता है और उनके साथ कुटिलतासे नहीं वर्तता है
वह उनके साथ कभी पराभवको प्राप्त नहीं होता है ॥ २०४ ॥
इति श्रीविष्णुशर्मविरचिते पञ्चतन्त्रके पण्डितज्वालाप्रसादमिश्रकृतभाषाटीकायां
मित्रसम्प्राप्तिर्नाम द्वितीयं तन्त्रं सम्पूर्णम् ॥