सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

(२१२) पञ्चतन्त्रम् ।

(२१२) पञ्चतन्त्रम् ।
सदाचारेषु भृत्येषु संसीदत्सु च यः प्रभुः ।
सुखी स्यान्नरकं याति परत्रेह च सीदति ॥ २६ ॥
जो प्रभु सदाचारवाले भृत्योंके दुःखी होनेमें सुखी होता है वह परलोकमें
नरकको जाता और यहांभी दुःखी होता है ॥ २६ ॥
तच्छ्रुत्वा प्रहृष्टो हिरण्यकः प्राह-"भोः ! वेद्मि अहं
राजधर्मम् । परं मया तव परीक्षा कृता । तत् सर्वेषां
पूर्व पाशच्छेदं करिष्यामि । भवानपि अनेन विधिना
बहुकपोतपरिवारो भविष्यति । उक्तञ्च-
यह सुनकर प्रसन्न हो हिरण्यक बोला- "भो ! मैं राजधर्म जानता हूं परंतु
मैंने तेरी परीक्षा की थी । सो पहले अन्य सबोंके पाश छेदन करूंगा, आपभी
इस विधिसे बहुत कपोतके परिवारवाले होंगे । कहा है-
कारुण्यं संविभागश्च यस्य भृत्येषु सर्वदा ।
सम्भवेत्स महीपालस्त्रैलोक्यस्यापि रक्षणे ॥ २७ ॥
जिसकी भृत्योंमें सदा करुणा समविभाग है वह राजा त्रिलोकीके रक्षण
करनेमें भी समर्थ होता है ॥ २७ ॥
एवमुक्त्वा सर्वेषां पाशच्छेदं कृत्वा हिरण्यकःचित्रग्री-
वमाह-"मित्र ! गम्यतामधुना स्वाश्रयं प्रति भूयोऽपि
व्यसने प्राप्ते समागन्तव्यम्" । इति तान् संप्रेष्य पुन-
रपि दुर्गं प्रविष्टः । चित्रग्रीवोऽपि सपरिवारः स्वाश्रयम
गतत् । अथवा साधु इदमुच्यते-
यह कह सबकेही पाश छेदन करके हिरण्यक चित्रग्रीवमे बोला-"मित्र !
अब अपने स्थानको पधारो फिरभी दुःखप्राप्तिमें आना," इस प्रकार उनको
भेजकर अपने दुर्गमें प्रवेश करगया, चित्रग्रीवभी परिवारसहित अपने आश्रयको
गया । अथवा यह सत्य कहा है-
मित्रवान्साधयत्यर्थान्दुःसाध्यानपि वै यतः ।
तस्मान्मित्राणि कुर्वीत समानान्येव चात्मनः ॥ २८ ॥
मित्रवान् जिससे कि, कठिन कार्योंको साध लेते हैं इसकारण अपने समान
मित्रोंको करना चाहिये ॥ २८ ॥

भाषाटीकासमेतम् । (२१३)
लघुपतनकोऽपि वायसः सर्वं तं चित्रग्रीवबन्धमोक्ष-
मवलोक्य विस्मितमना व्यचिन्तयत् । “अहो ! बुद्धि-
रस्य हिरण्यकस्य शक्तिश्च दुर्गसामग्री च तत् ईदृगेव
विधिः विहंगानां बन्धनमोक्षात्मकः । अहं च न
कस्यचित् विश्वसिमि चलप्रकृतिश्च । तथापि एनं
मित्रं करोमि । उक्तञ्च-
लघुपतनक कौआ सम्पूर्ण उस चित्रग्रीवके बन्ध मोक्षणको देख
विस्मितमनसे विचार करने लगा, 'अहो ! इस हिरण्यककी बुद्धि शक्ति और
दुर्गसामग्री देखो इस प्रकार बन्धन मोक्षात्मक विहगोंकी विधि देखो ? मैं किसीका
विश्वास नहीं करता चंचलप्रकृति हूं । तो भी इसको मित्र करूंगा । कहा है-
अपिसम्पूर्णतायुक्तैः कर्त्तव्याः सुहृदो बुधैः ।
नदीशः परिपूर्णोऽपि चन्द्रोदयमपेक्षते ॥ २९ ॥
सम्पूर्णता युक्त होकरभी पंडितोंको सुहृद बनाने चाहिये परिपूर्ण सागरभी
चन्द्रोदयकी अपेक्षा करता है ॥ २९ ॥
एवं सम्प्रधार्य पादपादवतीर्य बिलद्वारमाश्रित्य चित्र-
ग्रीववच्छब्देन हिरण्यकं समाहूतवान् । “एहि एहि भो
हिरण्यक ! एहि” । तच्छब्दं श्रुत्वा हिरण्यको व्यचिन्तयत् ।
"किमन्योऽपि कश्चित् कपोतो बन्धनशेषस्तिष्ठति येन मां
व्याहरति” । आह च,-“भोः को भवान् ?” स आह,-“अहं
लघुपतनको नाम वायसः” । तत् श्रुत्वा विशेषादन्तर्लीनो
हिरण्यक आह,-“भोः ! द्रुतं गम्यतां अस्मात् स्थानात्”
वायस आह-"तव पार्श्वे गुरुकार्येण समागतः, तत् किं
न क्रियते मया सह दर्शनम् ?” हिरण्यक आह,-“न मेऽस्ति
त्वया सह सङ्गमेन प्रयोजनम्” इति । स आह, “भोः ! चित्र-
ग्रीवस्य मया तव सकाशात् पाशमोक्षणं दृष्टं तेन मम महती
प्रीतिः सञ्जाता । तत् कदाचित् ममापि बन्धने जाते तव
पार्श्वात् मुक्तिर्भविष्यति । तत् क्रियतां मया सह मैत्री” ।
हिरण्यक आह.-“अहो ! त्वं भोक्ता । अहं ते भोज्यभूतः। तत्