सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

अथ काकोलूकीयं तृतीयं तन्त्रम् ।

अथ काकोलूकीयं तृतीयं तन्त्रम् ।
अथ इदमारभ्यते काकोलूकीयं नाम तृतीयं तन्त्रम् ।
तस्य अयमाद्यः श्लोकः-
भाषाटीकासहित यह तीसरा तंत्र काकोलूकीय नामक प्रारंभ किया जाता
है जिसकी आदिमें यह श्लोक है-
न विश्वसेत्पूर्वविरोधितस्य शत्रोश्च मित्रत्वमुपागतस्य ।
दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णां काकप्रणीतेन हुताशनेन ॥१॥
प्रथम विरोध किये और पीछे मित्रताको प्राप्त हुए शत्रु का विश्वास नहीं
करना चाहिये उलूकसे पूर्ण गुहाको काकद्वारा अग्नि दी हुई देखो ॥ १ ॥
तद्यथा अनुश्रूयते । अस्ति दाक्षिणात्ये जनपदे महिला-
रोप्यं नाम नगरम् । तस्य समीपस्थः अनेकशाखासनाथोऽ-
तिघनतरपत्रच्छदो न्यग्रोधपादपोऽस्ति, तत्र च मेघवर्णो नाम
वायसराजोऽनेककाकपरिवारः प्रतिवसति स्म । स तत्र
विहितदुर्गरचनः सपरिजनः कालं नयति स्म । तथा अन्योऽ-
रिमर्दनो नाम उलूकराजोऽसंख्योलूकपरिवारो गिरिगुहादु-
र्गाश्रयः प्रतिवसति स्म । स च रात्रौ अभ्येत्य सदा एव
तस्य न्यग्रोधस्य समन्तात् परिभ्रमति । अथ उलूकराजः
पूर्वविरोधवशाद्यं कञ्चिद्वायसं समासादयति तं व्यापाद्य
गच्छति । एवं नित्याभिगमनात् शनैः शनैः तत् न्यग्रोधपा-
दपदुर्गं तेन समन्तात् निर्वायसं कृतम् । अथवा भवत्येवम् ।
उक्तञ्च-
सो ऐसा सुना जाता है । दक्षिण देशमें एक महिलारोप्य नाम नगरहै ।
उसके निकट अनेक शाखावाला अति घने पत्तोंसे व्याप्त न्यग्रोधका वृक्ष है ।
वहां मेघवर्णनाम काकोंका राजा अनेक काकोंके साथ रहताथा । वह वहां दुर्ग
रचना किये कुटुम्बसहित समय बिताताथा । और दूसरा अरिमर्दन नाम उलूक-
राज असंख्य उलूकोंके सहित पर्वतकी गुहाके दुर्गमे आश्रय किये रहताथा । वह

भाषाटीकासमेतम्। ( २८९ )
रात्रिमें आकर सदाही उस न्यग्रोधके चारों ओर घूमताथा । और यह उलूकराज
पूर्व विरोधके वशसे जिस किसी वायसको पाता उसे मार जाता इस प्रकार
नित्यके आगमनसे शनैः २ वह न्यग्रोधका वृक्ष सब ओरसे उसने वायसरहित कर
दिया अथवा ऐसा होताही है, यह कहा भी है-
य उपेक्षेत शत्रुं स्वं प्रसरन्तं यदृच्छया ।
रोगं चालस्यसंयुक्तः स शनैस्तेन हन्यते ॥ २ ॥
जो अपनी इच्छासे वृद्धिको प्राप्त हुए शत्रु और रोगकी उपेक्षा करताहै ।
आलस्य युक्त रहता हे वह शनै. २ उससे हनन होता है ॥ २ ॥
तथाच-
तैसेही-
जातमात्रं न यः शत्रुं व्याधिश्व प्रशमं नयेत् ।
अतिपुष्टाङ्गयुक्तोऽपि स पश्चात्तेन हन्यते ॥ ३ ॥
जो उत्पन्न होतेही शत्रु और व्याधीको शान्त नहीं करता है अति पुष्ट अग
होकरभी पीछे वह उसीसे मारा जाता है ॥ ३ ॥
अथ अन्येद्युः स वायसराजो सर्वान् वायससचिवानाहूय
प्रोवाच-"भो ! उत्कटः तावदस्माकं शत्रुः उद्यम सम्पन्नश्च
कालवशात् नित्यमेव निशागमे समेत्य अस्मत्पक्ष कदनं करो-
ति, तत् कथमस्य प्रतिविधानम् ! वयं तावद्रात्रौ न पश्या-
मः । न च तस्य दिवा दुर्गं बिजानीमः येन गत्वा प्रहरामः।
तदत्र विषये किं युज्यते,सन्धिविग्रहयानासन संश्रय द्वैधीभावा-
नामेकतमस्य क्रियमाणस्य । तद्विचाय्य शीघ्रं कथयन्तु
भवन्तः" अथ ते प्रोचुः-"युक्तमभिहितं देवेन यद्वा एष प्रश्नः
कृतः । उक्तञ्च-
तब और दिन वह काकराज सम्पूर्ण वायस मंत्रियोको बुलाकर बोला,-"भो
हमारा शत्रु तो बडा बली और उद्यम सम्पन्न हे । कालवशसे नित्यही रात्रिमें
आकर हमारी जातिका नाश करताहै, सो किस प्रकार इसका प्रतिकार करें ।
हम तो रात्रिमें देख नहीं सक्ते और दिनमें उसके दुर्गको नही जानते जिससे
१९