पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
पृष्ठ 405, कुल 536 में से
संदर्भ में पढ़ें( ३९० ) पञ्चतन्त्रम् ।
तथाच-
और देखो-
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः ।
विघ्नैः सहस्रगुणितैरपि हन्यमानाः
प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ॥ २५४ ॥
नीचपुरुष व्यसनोंके भयसे कार्यको प्रारम्भ नहीं करते, मध्यम पुरुष कार्यको
प्रारम्भकर विघ्नके आनेपर भयभीत होके बीचमें कार्यको त्याग देतेहैं, सहस्रवि-
घ्नोंसे हन्यमान होकर भी उत्तमगुणवाले प्रारम्भ किये कार्यको नहीं त्यागते हैं २५४
तत् कृतं निष्कण्टकं मम राज्यं शत्रून् निःशेषतां नयता
त्वया, अथवा युक्तमेतत् नयवेदिनाम् । उक्तञ्च यतः-
सो मेरा राज्य तुमने शत्रुको निश्शेषकर निष्कंटक कर दिया अथवा नीति-
वालोंको यह युक्त हीहै । कारण कहाहै कि-
ऋणशेषं चाग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च ।
व्याधिशेषं च निःशेषं कृत्वा प्राज्ञो न सीदति ॥ २५५॥"
ऋणका शेष, अग्निका शेष, शत्रु का शेष तथा रोगका शेष निश्शेषकरके
बुद्धिमान् फिर कष्टको प्राप्त नहीं होता ॥ २५५ ॥
सोऽब्रवीत,-"देव ! भाग्यवान् त्वमेवासि यस्य आरब्धं
सर्वमेव संसिध्यति, तन्न केवलं शौर्य्यं कृत्यं न साधयति,
किन्तु प्रज्ञया यत् क्रियते तदेव विजयाय भवति । उक्तञ्च-
वह (मंत्री) बोला,-"देव ! आपही भाग्यवान्हो जिनके सब आरम्भ सिद्ध
होतेहैं सो केवल शूरताही कृत्यसाधन करतीहै सो नहीं, किन्तु बुद्धिसे जो किया
जाता है वह विजयके निमित्त होताहै । कहा है कि-
शस्त्रैर्हता न हि हता रिपवो भवन्ति
प्रज्ञाहतास्तु रिपवः सुहता भवन्ति ।
शस्त्रं निहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं
प्रज्ञा कुलञ्च विभवञ्च यशश्च हन्ति ॥ २५६ ॥