पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(४८०) पञ्चतन्त्रम् ।
(४८०) पञ्चतन्त्रम् ।
कथा ६.
कस्मिंश्चित् जलाशये शतबुद्धिः सहस्रबुद्धिश्च द्वौ मत्स्यौ
निवसातः स्म। अथ तयोः एकबुद्धिर्नाम मण्डूको मित्रतां गतः।
एवं ते त्रयोऽपि जलतीरे कञ्चित् कालं वेलायां सुभाषितसु-
खम् अनुभूय भूयोपि सलिलं प्रविशन्ति । अथ कदाचित् तेषां
गोष्ठीगतानां जालहस्तधीवराः प्रभूतैः मत्स्यैः व्यापादितैः
मस्तके विधृतैः अस्तमनवेलायां तस्मिन् जलाशये समा-
याताः। ततः सलिलाशयं दृष्ट्वा मिथः प्रोचुः- “अहो ! बहुम-
त्स्योऽयं ह्रदो दृश्यते स्वल्पसलिलश्च । तत्प्रभाते अत्र आग-
मिष्यामः”। एवमुक्त्वा स्वगृहं गताः । मत्स्याश्च विषण्ण-
वदना मिथो । मन्त्रं चक्रुः ततो मण्डूक आह- “भोः ! शत-
बुद्धे ! श्रुतं धीवरोक्तं भवता ? तत् किमत्र युज्यते कर्त्तुम् !
पलायनम् अवष्टम्भो वा ? यत्कर्त्तुं युक्तं भवति तत् आदिश्य-
ताम् अद्य !” तत् श्रुत्वा सहस्रबुद्धिः प्रहस्य आह,- “भो
मित्र ! मा भैषीर्यतो वचनस्मरणमात्रादेव भयं न कार्य्यम् ।
न भेतव्यम् । उक्तञ्च-
किसी सरोवरमें शतबुद्धि और सहस्रबुद्धि नामके दो मच्छ रहते थे । उनका
एकबुद्धिनाम मेडक मित्र होगया । इस प्रकार वे तीनों ही जलके किनारे किसी
कालतक सुभाषित गोष्ठीका सुख अनुभव कर फिरभी जलमें प्रवेश कर जाते ।
कभी गोष्ठीमें प्राप्त होनेपर जाल हाथमें लिये धीमर बहुतसी मच्छियोंको मार-
कर मस्तकपर धरे अस्तके 'समय उस सरोवरके निकट प्राप्त हुए । तब सरोव-
रको देख परस्पर कहने लगे- “अहो ! यह ह्रद बहुत मछलियोंसे युक्त थोडे
जलवाला है । सो प्रातःकाल यहां आवेंगे”। ऐसा कह अपने घर गये । तब
मत्स्य व्याकुल हो परस्पर मंत्रणा करने लगे । तब मेडक बोला- “भो शतबुद्धि !
सुना तुमने धीमरोंका वचन ? सो अब क्या करना उचित है ? पलायन
करना वा गुप्त होकर यहां रहना ? । जो करना उचित समझो वह अभी कहो?”
यह सुन सहस्रबुद्धि हँसकर बोला,-- “मित्र ! डरो मत, वचनके स्मरण मात्रसेही
भय न करना चाहिये, मत डरो । कहा है कि-
भाषाटीकासमेतम् । ( ४८१ )
सर्पाणाञ्च खलानाञ्च सर्वेषां दुष्टचेतसाम् ।
अभिप्राया न सिद्ध्यन्ति तेनेदं वर्त्तते जगत् ॥ ४७ ॥
सर्प, खल, और सब प्रकारके दुष्टचित्तवाले पुरुषोंके अभिप्राय सिद्ध नहीं
होते हैं इसीसे यह जगत् वर्तता है ॥ ४७ ॥
तत् तावत् तेषाम् आगमनमपि न सम्पत्स्यते, भविष्य-
ति वा, तर्हि त्वां बुद्धिप्रभावेण आत्मसहितं रक्षिष्यामि
यतोऽनेकां सलिलगतिचर्याम् अहं जानामि" । तत् आक-
र्ण्य शतबुद्धिः आह,-"भो ! युक्तमुक्तं भवता, सहस्रबुद्धिरेव
भवान् । अथवा साधु इदमुच्यते-
सो पहिले तो उनके आगमनकी भी सम्भावना नहीं । और होगा तो तुझे
बुद्धिके प्रभावसे अपने सहित रक्षा करूंगा । कारण अनेक जलकी गतियोंमें
चलना मैं जानता हूँ" यह सुनकर शतबुद्धि बोला,-"भो ! तुमने सत्य कहा ।
आप सहस्र बुद्धिही हो । अथवा यह अच्छा कहा है--
बुद्धेर्बुद्धिमतां लोके नास्त्यगम्यं हि किंचन ।
बुद्ध्या यतो हता नन्दाश्चाणक्येनासिपाणयः ॥ ४८ ॥
बुद्धिमानोंकी बुद्धिके सन्मुख संसारमें कोई वस्तु अगम्य नहीं होती बुद्धिसेही
चाणक्यने खङ्गपाणि नन्दोंका वध किया ॥ ४८ ॥
तथाच-
और देखो--
न यत्रास्ति गतिर्वायो रश्मीनाञ्च विवस्वतः ।
तत्रापि प्रविशत्याशु बुद्धिर्बुद्धिमतां सदा ॥ ४९ ॥
जहा वायु और सूर्यकी किरणोंकी गति नहीं है वहाभी बुद्धिमानोकी बुद्धि सदा
प्रवेश कर जाती है ॥ ४९ ॥
ततो वचनश्रवणमात्रादपि पितृपर्यायागतं जन्मस्थानं
त्यक्तुं न शक्यते । उक्तंच-
सो वचनश्रवणमात्रसेही पिता आदिके क्रमसे प्राप्त हुई जन्मभूमि त्यागनेको
समर्थ नहीं होता । कहा है कि-
३१