पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(४६) पञ्चतन्त्रम् ।
(४६) पञ्चतन्त्रम् ।
कथा ३.
अस्त्यत्र धरातले वर्द्धमानं नाम नगरम् । तत्र दन्तिलो
नाम नानाभाण्डपतिः सकलपुरनायकः प्रतिवसतिस्म । तेन
पुरकार्य्यं नृपकार्य्यञ्च कुर्व्वता तुष्टिं नीताः तत्पुरवासिनो
लोका नृपतिश्च । किं बहुना । न कोऽपि तादृक् केनापि
चतुरो दृष्टो न अपि श्रुतो वेति । अथवा साधु चेदमुच्यते-
इस धरातलमें वर्द्धमान नाम नगर है उसमे दन्तिल नामवाला बहुत धनपति
(सेठ) सब पुरका नायक रहताथा । उसने पुरकार्य और राजकार्य करके उस
पुरके रहनेवाले लोक और राजाको प्रसन्न किया कोईभी उसके समान चतुर
किसीने न देखा न सुना; अथवा यह सत्य कहा है कि-
नरपतिहितकर्त्ता द्वेष्यतां याति लोके
जनपदहितकर्त्ता त्यज्यते पार्थिवेन्द्रैः ।
इति महति विरोधे वर्त्तमाने समाने
नृपतिजनपदानां दुर्लभः कार्य्यकर्त्ता ॥ १४२ ॥
राजाका हितकर्ता लोकमें द्वेषताको प्राप्त होता है, देशका हित करनेवाला
राजोंसे त्यागा जाता है, इस प्रकार बडे विरोधके वर्तमान होनेमें राजा और
प्रजाका कार्य साधक दुर्लभ है ॥ १४२ ॥
अथ एवं गच्छति काले दन्तिलस्य कदाचिद्विवाहः सम्प्र-
वृत्तः । तत्र तेन सर्वे पुरनिवासिनो राजसन्निधिलोकाश्च
सम्मानपुरःसरमामन्त्र्य भोजिता वस्त्रादिभिः सत्कृताश्च ।
ततो विवाहानन्तरं राजा सान्तःपुरः स्वगृहंमानीय अभ्य-
र्च्चितः । अथ तस्य नृपतेः गृहसम्मार्जनकर्त्ता गोरम्भो नाम
राजसेवको गृहायातोऽपि तेन अनुचितस्थाने उपविष्टोऽवज्ञया
अर्द्धचन्द्रं दत्त्वा निःसारितः । सोऽपि ततःप्रभृति निःश्वसन्
अपमानात् न रात्रौ अपि अधिशेते । 'कथं मया तस्य भाण्ड-
पतेः राजप्रसादहानिः कर्त्तव्या' इति चिन्तयन् आस्ते ।
'अथवा किमनेन वृथा शरीरशोषणेन । न किञ्चित् मया तस्य
अपकर्तुं शक्यमिति । अथवा साधु इदमुच्यते-
भाषाटीकासमेतम् । (४७)
इस प्रकार समयके बीतनेपर एक समय दन्तिलका विवाह हुआ। वहा उसने सब
नगरके रहनेवाले तथा राजसमीपी लोक बहुत सन्मानसे निमन्त्रण कर बुलाय
भोजन कराय वस्त्रादिसे सत्कार किये। तब विवाहके उपरान्त रनवाससहित
राजाकोभी अपने घरमे बुलाकर सत्कार किया। उस राजाके घरकी बुहारी
देनेवाले गोरम्भ नाम राजसेवकको घर आनेपरभी अनुचित स्थानमे बैठनेके
कारण गलहस्त देकर निकाल दिया। वहभी उस दिनसे लेकर निश्वास लेता
हुआ अपमानके कारण रात्रिकोभी नहीं सोता था। 'किस प्रकारमै इस भाडप-
तिकी राजप्रसाद हानि करू' यही विचार करता रहता। 'अथवा वृथा इस
शरीरके शुष्ककरनेसे क्याहै। मैं कुछभी उसका अपकार नहीं करसकता। अथवा
किसीने सत्य कहाहै-
यो ह्यपकर्तुमशक्तः कुप्यति किमसो नरोऽत्र निर्लज्जः ।
उत्पतितोऽपि हि चणकः शक्तः किं भ्राष्ट्रकं भङ्क्तुम् ॥१४३॥
जो किसीका कुछ अपकार नहीं कर सकता वह निर्लज्ज वृथा क्यों क्रोध
करताहै, कूदकरभी क्या चना भाडको फोड सकताहै ॥ १४३ ॥
अथ कदाचित्प्रत्यूषे योगनिद्रां गतस्य राज्ञः शय्यान्ते मा-
र्जनं कुर्वन् इदमाह-"अहो ! दन्तिलस्य महद्दृत्तत्वं यत् राज-
महिषीमालिङ्गति" तच्छ्रुत्वा राजा ससम्भ्रममुत्थाय तमुवाच-
"भो ! भो ! गोरम्भ ! सत्यमेतत् यत् त्वया जल्पितं किं देवी
दन्तिलेन समालिंगाता ? इति" । गोरम्भः प्राह- "देव ! रा-
त्रिजागरणेन द्यूतासक्तस्य मे बलात् निद्रा समायाता । तन्न
वेद्मि किं मया अभिहितम्" । राजा-(सेर्ष्य स्वगतम् )
"एष तावदस्मद्गृहे अप्रतिहतगतिः तथा दन्तिलोऽपि ।
तत्कदाचित् अनेन देवी समालिंग्यमाना दृष्टा भविष्यति ।
तेन इदमभिहितम् । उक्तञ्च-
एकसमय प्रातःकाल जब कि, राजा उघानींदमें था उनकी सेजके निकट
बुहारी देता हुआ यों बोला-"आश्चर्यहै दन्तिलका ऐसा घमण्डहै कि, राजम-
हिषीको आलिंगन करताहै"। यह सुन राजा घबडाता हुआ उठकर उससे
बोला-"भोभो गोरम्भ ! यह सत्य है क्या जो तैने कहा, क्या देवीको दन्तिलने