पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३९८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३९८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
प्रिय वा द्वेषी मूर्ख वा पंडित जो वैश्वदेव वलिके समय प्राप्त हो वह स्वर्ग-
गमनमें सेतुभूत अतिथि होताहै ॥ २ ॥
न पृच्छेच्चरणं गोत्रं न च विद्यां कुलं न च ।
अतिथिं वैश्वदेवान्ते श्राद्धे च मनुरब्रवीत् ॥ ३ ॥
वैश्वदेवके अन्तमें श्राद्धमें उपस्थित अतिथिका घर गोत्र विद्या कुल न पूछे,
यह मनुने कहाहै ॥ ३ ॥
दूरमार्गश्रमश्रान्तं वैश्वदेवान्तमागतम् ।
अतिथिं पूजयेद्यस्तु स याति परमां गतिम् ॥ ४ ॥
दूर मार्गके श्रमसे प्राप्तहुए वैश्वदेवके अन्तमें आयेहुए अतिथिका जो पूजन
करताहै, वह परम गतिको प्राप्त होताहै ४ ॥
अपूजितोऽतिथिर्यस्य गृहाद्याति विनिश्वसन् ।
गच्छन्ति विमुखास्तस्य पितृभिः सह देवताः ॥ ५ ॥
जिसके घरसे अपूजित अतिथि श्वास लेता हुआ जाताहै, उसके यहांसे
देवता पितरों सहित विमुख होकर चल जाते हैं ॥ ५ ॥
एवमुक्त्वा तस्मै जम्बूफलानि ददौ । सोऽपि तानि भक्ष-
यित्वा तेन सह चिरं गोष्ठीसुखमनुभूय भूयोऽपि स्वभवनम-
गात् । एवं नित्यमेव तौ वानरमकरौ जम्बूच्छायास्थितौ
विविधशास्त्रगोष्ठ्या कालं नयन्तौ सुखेन तिष्ठतः । सोऽपि
मकरो भक्षितशेषाणि जम्बूफलानि गृहं गत्वा स्वपत्न्यैः
प्रयच्छति । अथ अन्यतमे दिवसे तया स पृष्टः-“नाथ ! क्व
एवंविधानि अमृतफलानि प्राप्नोषि?”। स आह-“भद्रे ! मम
अस्ति परमसुहृद् रक्तमुखो नाम वानरः स प्रीतिपूर्वमिमानि
फलानि प्रयच्छति” । अथ तया अभिहितम्-“यः सदा
एव अमृतप्रायाणि ईदृशानि फलानि भक्षयति तस्य हृदय-
ममृतमयं भविष्यति । तत् यदि मया भार्य्यया ते प्रयोजनं,
ततः तस्य हृदयं मह्यं प्रयच्छ, येन तद्भक्षयित्वा जरामरणर-
हिता त्वया सह भोगान् भुनज्मि” । स आह-“भद्रे ! मा
मा एवं वद । यतः स प्रतिपन्नोऽस्माकं भ्राता, अपरं फल-
भाषाटीकासमेतम् । (३९९)
दाता, ततो व्यापादयितुं न शक्यते । तत् त्यज एनं
मिथ्याग्रहम् । उक्तञ्च-
ऐसा कह उसके निमित्त जम्बूफल दिये । वह भी उनको भक्षणकर उसके
साथ चिरकाल गोष्ठीसुखका अनुभवकर फिर अपने घरको गया । इस प्रकार
नित्यही वह वानर और नाका जामनकी छायामें स्थित हुए विविध शास्त्रकी
गोष्ठीसे समय बिताते सुखसे स्थित रहे । वह मकरभी खानेसे बचे हुए जामनके
फलोंको घर जाकर अपनी स्त्रीको देता । तब एक दिन उसने उससे पूछा-
“नाथ ! कहांसे यह अमृतमय फल लातेहो ?” वह बोला-“ भद्रे ! मेरा एक
परम मित्र रक्तमुख वानर प्रीतिसे इन फलोंको देताहै । तब उसने कहा जो सदा
ऐसे अमृतमय फल खाताहै उसका हृदयभी अमृतकी समान होगा । सो यदि
मुझ भार्यासे तेरा कुछ प्रयोजन हो तो उसका हृदय लाकर मुझेदे । जिससे
उसे भक्षणकर जरा मरणसे रहित हो तेरे साथ भोग भोगूं” । वह बोला-
“भद्रे ! ऐसा मत कहो कारण कि वह बुद्धिमान् हमारा भ्राता तथा फल देनेवा-
लाहै वह मारा नहीं जासक्ता सो इस मिथ्या आग्रहको त्यागदो कहा है कि-
एकं प्रसूयते माता द्वितीयं वाक् प्रसूयते ।
वाग्जातमधिकं प्रोचुः सोदर्य्यादपि बन्धुवत् ॥ ६ ॥ ”
माता एक सोदर उत्पन्न करती है, वाणी दूसरा उत्पन्न करती है, वाणीसे
उत्पन्न हुआ सोदरसे भी अधिक मित्रकी समान श्रेष्ठ होता है ऐसा पंडितोंने
कहा है ॥ ६ ॥”
अथ मकरी आह -“ त्वया कदाचित् अपि मम वचनं
अन्यथा कृतम् । तत् नूनं सा वानरी भविष्यति यतः तस्या
अनुरागतः सकलमपि दिनं तत्र गमयसि । तत् त्वं ज्ञातो
मया सम्यक् । यतः-
तब मकरी बोली-“तैने कभी मेरा वचन अन्यथा न किया, सो अवश्यही
वह वानरी होगी । इससे उसके अनुरागसे सम्पूर्ण दिन वहा बिताते हो सो
यह मैंने अच्छी प्रकार जान लिया जिससे-
साह्लादं वचनं प्रयच्छसि न मे नो वाञ्छितं किञ्चन
प्रायः प्रोच्छ्वसिषि द्रुतं हुतवहज्वालासमं रात्रिषु ।