पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३७० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३७० ) पञ्चतन्त्रम् ।
सूर्य, मेघ, पवन, पर्वतको ( इस प्रकार ) भर्त्ता बनाना छोड़कर मूषिका अपनी
जातिको प्राप्त हुई जाति अपनी नहीं छोडी जाती ॥ २२१ ॥”
अथ रक्ताक्षवचनमनादृत्य तैः स्ववंशविनाशाय स स्वदु-
र्गमुपनीतः । नीयमानश्च अन्तर्लीनमवहस्य स्थिरजीवी
व्यचिन्तयत्-
तब रक्ताक्षके वचनको अनादरकर उन्होंने अपने वंशको नाश निमित्त ही
उस ( वायस मंत्री ) को अपने दुर्गमें प्राप्त किया । लेजाया हुआ भीतर बैठ
हँसकर स्थिरजीवी मनमें सोचने लगा--
“हन्यतामिति येनोक्तं स्वामिनो हितवादिना ।
स एवैकोऽत्र सर्वेषां नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ २२२ ॥
स्वामीका हित करनेवाले जिसने कहाथा कि इसे मारडालो वही एक
इन सबमें नीतिशास्त्रके तत्त्वका जाननेवाला है॥ २२२ ॥
तद्यदि तस्य वचनमकरिष्यन् एते, ततो न स्वल्पोऽपि
अनर्थोऽभविष्यत् एतेषाम्” । अथ दुर्गद्वारं प्राप्य अरिम-
र्दनोऽब्रवीत्,-“भो ! भोः! हितैषिणोऽस्य स्थिरजीविनो यथा
समीहितं स्थानं प्रयच्छत” । तच्च श्रुत्वा स्थिरजीवी व्यचि-
न्तयत्, “मया तावत एतेषां वधोपायः चिन्तनीयः, स मया
मध्यस्थेन न साध्यते । यतो मदीयमिङ्गितादिकं विचार-
यन्तः तेऽपि सावधाना भविष्यन्ति, तद्दुर्गद्वारमधिश्रितो-
ऽभिप्रेतं साधयामि” इति निश्चित्य उलूकपतिमाह,-“देव !
युक्तमिदं यत् स्वामिना प्रोक्तं परमपि नीतिज्ञस्ते अहितश्च ।
यद्यपि अनुरक्तः शुचिस्तथापि दुर्गमध्ये आवासो न अर्हः ।
तत् अहमत्र एव दुर्गद्वारस्थः प्रत्यहं भवत्पादपङ्कजरजःपवित्री-
कृततनुः सेवां करिष्यामि” । तथेति प्रतिपन्ने प्रतिदिनमुलूक-
पतिसेवकास्ते प्रकाममाहारं कृत्वा उलूकराजादेशात् प्रकृष्ट-
मांसाहारं स्थिरजीविने प्रयच्छन्ति । अथ कतिपयैः एव
अहोभिः मयूर इव स बलवान् संवृत्तः । अथ रक्ताक्षः स्थिर-
जीविनं पोष्यमाणं दृष्ट्वा सविस्मयो मन्त्रिजनं राजानञ्च
भाषाटीकासमेतम् । ( ३७१)
प्रत्याह-“अहो ! मूर्खोऽयं मन्त्रिजनो भवांश्च इति एवमहमव-
गच्छामि । उक्तञ्च-
सो यदि यह उनका वचन करते तो थोडासा भी अनर्थ इनका न होता”।
तब दुर्गद्वारको प्राप्त होकर अरिमर्दन बोला-“भो ! हितकारी इस स्थिरजी-
वीको जहा चाहे वहा स्थान दो”। यह सुनकर स्थिरजीवी विचारने लगा ।
“मुझे तो इनके वधका उपाय करना है । सो मध्यमें रहनेसे वह मुझसे सिद्ध
न होगा, कारण कि यह मेरी चेष्टादिकका विचार कर सावधान हो जायगे ।
सो दुर्गद्वारमें स्थित होकर आपना अभिप्राय सिद्ध करू”। ऐसा विचार उलूक-
पतिसे बोला-“देव युक्त ही है यह जो स्वामीने कहा है । परन्तु मैंभी नीति-
शास्त्रका ज्ञाता तुम्हारा अहित हू । यद्यपि तुममे प्रीतिमान् और पवित्र हू
तथापि दुर्गके मध्यमें रहना उचित नहीं । सो मैं यहा दुर्गके द्वारमें स्थित
हुआही प्रतिदिन स्वामीके चरणकमलकी रजसे पवित्र शरीरवाला सेवा
करूंगा”। बहुत अच्छा ऐसा कहने पर प्रतिदिन उलूकपतिके सेवक के
सम्यक् आहार करके उलूक राजकी आज्ञासे प्रचुर मास भोजन स्थिरजीवीको
देते । तब कितने एक दिनोंमें मयूरकी समान बलवान् हुआ । तब रक्ताक्ष
स्थिरजीवीको पुष्ट देखकर विस्मयपूर्वक मन्त्रिजन और राजासे बोला-“अहो !
मन्त्रिजन और तुम सब मूर्ख हो ऐसा मैं जानता हू । कहा है-
पूर्वं तावदहं मूर्खो द्वितीयः पाशबन्धकः ।
ततो राजा च मन्त्री च सर्वं वै मूर्खमण्डलम् ॥ २२३ ॥
पहले तो मैं मूर्ख, दूसरे पाशबंधक, फिर राजा और मंत्री सबही मूर्ख
मडल है ॥ २२३ ॥”
ते प्राहुः,-“कथमेतत् ?” रक्ताक्षः कथयति-
वे बोले-“यह कैसी कथा ?” । रक्ताक्ष कहने लगा-
कथा १३.
अस्ति कस्मिंश्चित् पर्वतैकदेशे महान् वृक्षः । तत्र च सि-
म्भुकनामा कोऽपि पक्षी प्रतिवसति स्म । तस्य पुरीषे सुव-
र्णमुत्पद्यते । अथ कदाचित् तमुद्दिश्य व्याधः कोऽपि समा-
ययौ । स च पक्षी तदग्रत एव पुरीषमुत्ससर्ज । अथ पातस-