पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ११६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ११६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
शीघ्र जाबो”। वह बोला,-“भगवति ! घरमें आये असाधुसेभी कोई ऐसा
नहीं कहताहै। कहाहै-
एह्यागच्छ समाश्वसासनमिदं कस्माच्चिराद्दृश्यसे
का वार्त्तान्वतिदुर्बलोऽसि कुशलं प्रीतोऽस्मि ते दर्शनात् ।
एवं नीचजनेऽपि युज्यति गृहं प्राप्ते सतां सर्वदा
धर्मोऽयं गृहमेधिनां निगदितः स्मार्त्तैर्लघुः स्वर्गदः ॥२७६॥
यहां आओ, यह सुन्दर आसनहै, बहुत दिनोंमें देखा, कहां थे, क्या बात
है, बहुत कमजोर होगये, कुशल है ? हम आपके दर्शनसे प्रसन्नहुए, इस प्रकार
सत्पुरुष नीचके प्राप्त होनेमें भी कहा करते हैं यह गृहस्थी स्मृतिकारोंका स्वर्ग
देनेवाला सामान्य धर्म है ॥ २७६ ॥
अपरं मया अनेकमानुषाणामनेकविधानि रुधिराणि
आस्वादितानि आहारदोषात् कटुतिक्तकषायाम्लरसास्वा-
दानि न च मया कदाचिन्मधुररक्तं समास्वादितम् । तद्यदि
त्वं प्रसादं करोषि तदस्य नृपतेर्विविधव्यञ्जनान्नपानचोष्य-
लेह्यस्वादाहारवशादस्य शरीरे यत् मिष्टं रक्तं सञ्जातं तदा-
स्वादनेन सौख्यं सम्पादयामि जिह्वया इति । उक्तञ्च-
मैने अनेक मनुष्योंके अनेक विधि रुधिर आस्वादन किये हैं । आहार
दोषसे कटु, तिक्त, कषैले अम्ल रसका आस्वाद देखा, परन्तु मैने कभी
मधुर रसका आस्वादन नहीं किया । सो यदि तू प्रसन्नता करे तो इस राजाके
विविध अन्नपान चोष्य लेह्य स्वादु आहारके वशसे इसके शरीरमें जो मीठा
रस है उसके आस्वादनसे जिह्वाका सौख्य सम्पादन करूंगा । कहाहै-
रङ्कस्य नृपतेर्वापि जिह्वासौख्यं समं स्मृतम् ।
तन्मात्रञ्च स्मृतं सारं यदर्थं यतते जनः ॥ २७७ ॥
रंक (कंगाल) और राजाको जिह्वाका सौख्य समान कहा है, जिसके
निमित्त मनुष्य यत्न करता है वही इसमे सार है ॥ २७७ ॥
यद्येवं न भवेल्लोके कर्म जिह्वाप्रतुष्टिदम् ।
तन्न भृत्यो भवेत्कश्चित्कस्यचिद्वशगोऽथवा ॥ २७८ ॥
भाषाटीकासमेतम् । (११७)
जो जिह्वाकी तृष्टि देनेवाला कर्म लोकमे नहो तो कोई किसीका भृत्य वा
वशीभूत न होता ॥ २७८ ॥
यदसत्यं वदेन्मर्त्यो यद्वासेव्यञ्च सेवते ।
यद्गच्छति विदेशञ्च तत्सर्वमुदरार्थतः ॥ २७९ ॥
जो मनुष्य असत्य कहता है वा असेव्यको सेवन करता है वा जो विदेशको
जाता है वह सब उदरहीके निमित है ॥ २७९ ॥
तत् मया गृहागतेन बुभुक्षया पीड्यमानेन त्वत्सकाशाद्भो-
जनमर्थनीयं तन्न त्वया एकाकिन्या अस्य भूपतेः रक्त-
भोजनं कर्तुं युज्यते”। तच्छ्रुत्वा मन्दविसर्पिणी आह-“भो
मत्कुण ! अहमस्य नृपतेर्निद्रावशं गतस्य रक्तमास्वादयामि,
पुनस्त्वम् अग्निमुखः चपलश्च, तत् यदि मया सह रक्तपानं
करोषि तत्तिष्ठ । अभीष्टतरं रक्तमास्वादय” । सोऽब्रवीत्,-
“भगवति ! एवं करिष्यामि, यावत्त्वं न आस्वादयसि प्रथमं
नृपरक्तं तावत् मम देवगुरुकृतः शपथः स्याद् यदि तत् आ-
स्वादयामि”। एवं तयोः परस्परं वदतोः स राजा तच्छयन-
मासाद्य प्रसुप्तः । अथ असौ मत्कुणो जिह्वालौल्यप्रकृष्टोत्सु-
क्यात् जाग्रतमपि तं महीपतिमदशत् । अथवा साधु
चेदमुच्यते-
सो घरमें आये हुए भूखसे पीडित मुझे आपसे केवल भोजनकी इच्छा है,
सो इकलेही तुमको इस राजाका रक्त भोजन करना मुनासिव नहीं है”। यह
सुनकर मन्दविसर्पिणी बोली,-“भो खटमल ! मैं निद्राको प्राप्त हुए इस राजाका
रक्तपान करती हूं तू अग्निमुख और चपल है, सो यदि मेरे साथ रक्तपान
करेगा तो स्थितहो, यथेष्ट रक्तको आस्वादन करना” । वह बोला-“भगवति !
ऐसाही करूंगा, जबतक तू पहले राजाका रक्त नहीं आस्वादन करेगी, तबतक
मुझे देव गुरुकी शपथ है, यदि मै आस्वादन करूं”। इस प्रकार उन दोनोके
परस्पर कहनेमें वह राजा खाटपर आनकर सोगया । तब यह खटमल जिह्वाकी
चंचलता और बडी उत्कठासे जागते ही हुए उस राजाको काटता भया ।
अथवा सत्य कहा है-