पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( १० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( १० ) पञ्चतन्त्रम् ।
अन्यच्च-
औरभी-
पूर्णापूर्णे माने परिचितजनवञ्चनं तथा नित्यम् ।
मिथ्याक्रयस्य कथनं प्रकृतिरियं स्यात्किरातानाम् ॥१७॥
पूराकमती तोलकर नित्य पहचाने जनका वंचन करना, मिथ्या मोल कहना
यह किरातोंकी प्रकृति है ॥ १७ ॥
अन्यच्च-
औरभी-
द्विगुणं त्रिगुणं वित्तं भाण्डक्रयविचक्षणाः ।
प्राप्नुवन्त्युद्यमाल्लोका दूरदेशान्तरं गताः ॥ १८ ॥”
भाण्डके बेचनेमें चतुर दुगुने तिगुने धनको दूरदेशमें जानेवाले मनुष्य उद्यमसे
प्राप्त होते हैं ॥ १८ ॥”
इत्येवं सम्प्रधार्य्य मथुरागामीनि भाण्डानि आदाय शुभायां
तिथौ गुरुजनानुज्ञातः सुरथाधिरूढः प्रस्थितः । तस्य च
मंगलवृषभौ सञ्जीवकनन्दकनामानौ गृहोत्पन्नौ धूर्वोढारौ
स्थितौ ॥ तयोरेकः सञ्जीवकाभिधानो यमुनाकच्छमवतीर्णः
सन् पङ्कपूरमासाद्य कलितचरणो युगभंगं विधाय निषसाद।
अथ तं तदवस्थमालोक्य वर्द्धमानः परं विषादमगमत ।
तदर्थं च स्नेहार्द्रहृदयः त्रिरात्रं प्रयाणभंगमकरोत् । अथ तं
विषण्णमालोक्य सार्थिकैरभिहितम्-“भोः श्रेष्ठिन् ! किमेवं
वृषभस्य कृते सिंहव्याघ्रसमाकुले बह्वपायेऽस्मिन् वने सम-
स्तसार्थः त्वया सन्देहे नियोजितः । उक्तञ्च-
इस प्रकार मनमें विचार, मथुराके जानेवाले भाण्डोंको लेकर, शुभ तिथिमें
गुरुजनोंकी आज्ञालेकर, रथपर चढकर चला, उसके दो मंगलवृषभ संजीवक,
नन्दक, नामवाले घरमें उत्पन्न हुये भारवाहक थे; उनमें एक संजीवक नामवाला
बैल यमुनाके अनूप देशमें प्राप्त होकर, महादलदलमें फँसनेके कारण लंगडी टांग
होकर जुआ गिराय स्थित हुआ । उसकी यह दशा देखकर वर्द्धमान परम
विषादको प्राप्त हुआ और उसके निमित्त प्रेमसे आर्द्रहृदय होकर तीन रात्रितक
भाषाटीकासमेतम् । (११)
गमन न किया । तब उसको दुःखी देख साथियोंने कहा- "भो सेठ ! क्यो इस
बैलके निमित्त सिंह व्याघ्रसे युक्त अनेक विपत्तिवाले इस वनमें सम्पूर्ण साथियोंको
तुमने सन्देहमे नियुक्त किया है, कहाहै कि-
न स्वल्पस्य कृते भूरि नाशयेन्मतिमान्नरः ।
एतदेवात्र पाण्डित्यं यत्स्वल्पाद्भूरिरक्षणम् ॥ १९ ॥”
बुद्धिमान् थोडेके निमित्त बहुतका नाश न करै, यह पडिताई है कि, थोडेहिसे
बहुतकी रक्षा करै ॥ १९ ॥”
अथासौ तदवधार्य सञ्जीवकस्य रक्षापुरुषान् निरूप्य
अशेषसार्थं नीत्वा प्रस्थितः । अथ रक्षापुरुषा अपि बह्वपायं
तद्वनं विदित्वा सञ्जीवकं परित्यज्य पृष्ठतो गत्वा अन्येद्युस्तं
सार्थवाहं मिथ्याहुः- "स्वामिन् । मृतोऽसौ सञ्जीवकोऽस्मा-
भिस्तु सार्थवाहस्याभीष्ट इति मत्वा वह्निना संस्कृतः” इति
तच्छ्रुत्वा सार्थवाहः कृतज्ञतया स्नेहार्द्रहृदयस्तस्य और्ध्व-
देहिकक्रियाः वृषोत्सर्गादिकाः सर्वाश्चकार । सञ्जीवकोऽप्या-
युःशेषतया यमुनासलिलमिश्रैः शिशिरतरवातैः आप्या-
यितशरीरः कथञ्चिदप्युत्थाय यमुनातटमुपपेदे ॥ तत्र मरक-
तसदृशानि बालतृणाग्राणि भक्षयन् कतिपयैरहोभिर्हरवृषभ
इव पीनः ककुद्मान् बलवांश्च संवृत्तः प्रत्यहं वल्मीकशिखरा-
ग्राणि शृङ्गाभ्यां विदारयन् गर्जमानः आस्ते । साधु चेदमु-
च्यते-
तब यह वैश्य इस बातको विचारकर, सञ्जीवकके निमित्त रक्षापुरुषोंको
निरूपण कर और सब साथियोंको लेकर चला । तब रक्षक पुरुषभी अनेक
कष्टयुक्त उस वनको देख सञ्जीवकको छोड उसके पीछे जाकर दूसरे दिन सार्थ-
वाहसे मिथ्या कहने लगे- “हे स्वामिन् ! वह सञ्जीवक मरगया, हमने आप (सार्थ
वाह ) का प्यारा जानकर अग्निसे सस्कार किया”। यह सुनकर सार्थवाह कृत-
ज्ञता और प्रेमसे आर्द्रहृदय होकर उसकी और्ध्वदेहिक क्रिया वृषोत्सर्गादि सब
करता भया । ( इधर ) सञ्जीवकभी आयु शेष रहनेके कारण यमुनाजलसे मिली
अत्यन्त शीतल वायुद्वारा तृप्तशरीरसे किसी प्रकार उठकर यमुनाके किनारे प्राप्त