सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

उतार पूर्ववत् स्थित हुई । कौलिकभी उसे भागती हुई अद्भुत शृंगार किये

भाषाटीकासमेतम् । ( ६७ )
कह शृंगारकर जबतक देवदत्तके निकट चली कि, तबतक उसका भर्ता साम-
नेसे मदसे विह्वल शरीर वाल खोले पग पगपर गिरता हुवासा मद्यका बर्तन
ग्रहणकरे हुए आया । उसको देख वह बहुत } शीघ्र लौटकर तत्काल शृंगार
उतार पूर्ववत् स्थित हुई । कौलिकभी उसे भागती हुई अद्भुत शृंगार किये
देखकर प्रथम ही कर्णपरम्परासे उसकी निन्दासे क्षुभित हृदय हुआ अपने
आकारको छिपाये हुए सदा स्थित रहताथा । उसकी इस प्रकारकी चेष्टाको
देख उसबातका विश्वासकर क्रोधसे घरमे प्रवेश कर उससे बोला- “आः पापे
व्यभिचारिणी,! कहा जाती है ?” वह बोली- “मैं तुम्हारे पाससे आकर कहींभी
नहीं निकली, सो किसप्रकार मद्यपान करके अप्रस्तुत वचन बोलते हो” । अथवा
सत्य कहा है-
वैकल्यं धरणीपातमयथोचितजल्पनम् ।
सन्निपातस्य चिह्नानि मद्यं सर्वाणि दर्शयेत् ॥ १८८ ॥
विकलता, धरणीपर गिरना, जो मनमे आवे सो वकना, यह सन्निपातके
चिन्ह मद्यंम सब स्थित रहते हैं ॥ १८८ ॥
करस्पन्दोऽम्बरत्यागस्तेजोहानिः सरागता ।
वारुणीसंगजावस्था भानुनाप्यनुभूयते ॥ १८९ ॥
हाथमें कंपकपी, वस्त्रत्याग, तेजहानि, रागता, यह वारुणीपानकी अवस्था
सूर्य्यसे भी अनुभव कीजाती है, अन्यकी कौन कहै पश्चिम दिशामें अस्त होते समय
सूर्य्यकी यही दशा होतो है ॥ १८९ ॥
सोऽपि तच्छ्रुत्वा प्रतिकूलवचनं वेशविपर्य्ययं च अव-
लोक्य तामाह- “पुंश्चलि ! चिरकालं श्रुतो मया तव अपवादः ।
तदद्य स्वयं सञ्जातप्रत्ययः तवं यथोचितं निग्रहं करोमि”
इति अभिधाय लगुडप्रहारैः तां जर्जरितदेहां विधाय स्थू-
णया सह दृढबन्धनेन बद्ध्वा सोऽपि मदविह्वलो निद्रावश-
मगमत् । अत्रान्तरे तस्याः सखी नापिती कौलिकं निद्रा-
वशगतं विज्ञाय तां गत्वा इदमाह- “सखि ! स देवदत्तः
तस्मिन् स्थाने त्वां प्रतीक्षते तच्छीघ्रमागम्म्यताम् ॥” इति । सा
च आह- “पश्य मम अवस्थाम् । तत्कथं गच्छामि ? तद्गत्वा

ब्रूहि तं कामिनं यदस्यां रात्रौ न त्वया सह समागमः” ।
नापिती प्राह- “सखि । मामैवं वद । न अयं कुलटाधर्मः ।
उक्तञ्च-
वहभी यह वचन सुन प्रतिकूल वचन और बालोंका बिखरना देख उससे
बोला- “पुंश्चलि ! बहुत दिनोंमें मैंने तेरा अपवाद सुनरखा है, सो आजदिन
स्वयं देखकर विश्वास आगया है अब तेरा यथोचित दण्ड करता हूं,” वह कह
लकड़ीके प्रहारसे उसकी जर्जरित देह ( चूर्ण ) करके स्तम्भमें दृढ बांधकर
मदविह्वल हो निद्राके वशीभूत हुआ, इसी समय उसकी सखी नायन कौलिकको
निद्राके वशीभूत हुआ जानकर जाकर उससे यों बोली--“सखी देवदत्त उस
स्थानमे तेरी वाट देख रहा है सो शीघ्र जाओ” वह बोली-, “मेरी अवस्था तो देख
भला मै कैसे जासक्ती हूं ? सो तूही जाकर उस कामीसे कह आजकीरात तुम्हारे
सग समागम न होगा” नायन बोली--“सखी ऐसा मत कह, यह कुलटाओंका
धर्म नहीं है । कहा है-
विषमस्थस्वादुफलग्रहणव्यवसायनिश्चयो येषाम् ।
उष्ट्राणामिव तेषां मन्येऽहं शंसितं जन्म ॥ १९० ॥
कठिन स्थानमें स्थित स्वादु फलके ग्रहण करनेका जिनका निश्चय है
उन्हीका जन्म मैं ऊंटोंकी समान प्रशंसित मानती हूं ॥ १९० ॥
तथाच-
तैसेही-
सन्दिग्धे परलोके जनापवादे च जगति बहुचित्रे ।
स्वाधीने पररमणे धन्यास्तारुण्यफलभाजः ॥ १९१ ॥
परलोकमें सन्देह है, जनापवाद चित्र विचित्र होता है, दूसरेसे रमण करना
स्वाधीन है युवावस्थाके फल भोगनेवाली स्त्री धन्य हैं ॥ १९१ ॥
यदि भवति दैवयोगात्पुमान् विरूपोऽपि बन्धकीरहसि ।
न तु कृच्छ्रादपि भद्रं निजकान्तं सा भजत्येव ॥ १९२ ॥
औरभी यदि दैवयोगसे पुरुष कुरूपभी एकान्तमे प्राप्तहो तथापि वह कष्टको
प्राप्त हुई सुन्दरभी अपने पतिका भजन नहीं करती है ॥ १९२ ॥

भाषाटीकासमेतम् ! ( ६९ )
सा अब्रवीत्- "यदि एवं तर्हि कथय कथं दृढबन्धनबद्धा
सती तत्र गच्छामि ?। सन्निहितश्चार्य पापात्मा मत्पतिः" ।
नापिंती आह- "सखि ! मद्विह्वलोऽयं सूर्य्यकरस्पृष्टः प्रबोधं
यास्यति । तदहं त्वामुन्मोचयामि । मामात्मस्थाने बद्ध्वा
द्रुततरं देवदत्तं सम्भाव्य आगच्छ" । सा अब्रवीत्- "एव-
मस्तु" इति । तदनु सा नापिती तां स्वसखीं बन्धनाद्वि-
मोच्य तस्याः स्थाने यथापूर्वमात्मानं बद्ध्वा तां देवदत्तसकाशे
सङ्केतस्थानं प्रेषितवती । तथाऽनुष्ठिते कौलिकः कस्मिंश्चि-
त्क्षणे समुत्थाय किञ्चिद्गतकोपो विमदस्तामाह,- "हे परु-
षवादिनि ! यदि अद्यप्रभृति गृहान्निष्क्रमणं न करोषि
न च परुषं वदसि ततः त्वामुन्मोचयामि" । नापिती
अपि स्वरभेदभयात् यावन्न किञ्चित् ऊचे तावत् सोऽपि
भूयोभूयस्तां तदेव आह । अथ सा यावत् प्रत्युत्तरं
किमपि न ददौ तावत् स प्रकुपितस्तीक्ष्णशस्त्रमादाय
नासिकामच्छिनत् आह च-"रे पुंश्चलि ! तिष्ठ इदानीं न
त्वां भूयस्तोषयिष्यामि"इति जल्पन् पुनरपि निद्रावशमग-
मत् । देवशर्मा अपि वित्तनाशात् क्षुत्क्षामकण्ठो नष्टनिद्र-
स्तत्सर्वं स्त्रीचरित्रमपश्यत् । सापि कौलिकभार्य्या यथेच्छया
देवदत्तेन सह सुरतसुखमनुभूय कस्मिंश्चित् क्षणे स्वगृहमा-
गत्य तां नापितीमिदमाह- "अयि ! शिवं भवत्याः । नायं
पापात्मा मम गताया उत्थितः?" । नापिती आह- "शिवं
नासिकया विना शेषस्य शरीरस्य । तद् द्रुतं मां मोचय
बन्धनात्, यावन्नायं मां पश्यति येन स्वगृहं गच्छामि" ।
तथा अनुष्ठिते भूयोऽपि कौलिक उत्थाय तामाह-"पुंश्चलि !
किमद्यापि न वदसि । किं भूयोऽप्यतो दुष्टतरं निग्रहं कर्ण-
च्छेदेन करोमि" । अथ सा सकोपं साक्षेपमिदमाह-
"धिक् धिक् महामूढ ! को मां महासतीं धर्षयितुं व्यंग-
यितुं वा समर्थः । तत् शृण्वन्तु सर्वेऽपि लोकपालाः ।