पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
(४) पञ्चतन्त्रम् ।
(४) पञ्चतन्त्रम् ।
शास्त्राणि । तत्संक्षेपमात्रं शास्त्रं किंचिदेतेषां प्रबोधनार्थं
चिन्त्यतामिति । उक्तञ्च यतः-
सो जैसे इनकी बुद्धिमें प्रकाश हो वैसा कोई उपाय कियाजावै। यहां मेरी
दीहुई आजीविकाको भोगते हुए पांचसौ पंडित है। सो जैसे मेरे मनोरथ सिद्ध
हो, वैसा अनुष्ठान करो"। उनमें एक बोला-“देव ! बारह वर्षमें व्याकरण पढ़ा-
जाता है, फिर धर्मशास्त्र मन्वादिके, अर्थशास्त्र चाणक्यादि, कामशास्त्र वात्स्या-
यनादि, इसके उपरान्त फिर धर्म, अर्थ, कामशास्त्र जाने जाते है, तब ज्ञान
होताहै"। तब उनमेंसे सुमति नाम मन्त्री बोला-“यह जीवन विषय अनित्य है,
बहुत शब्दशास्त्र बहुत दिनोंमें पढेजाते हैं, सो कोई संक्षेपमात्र शास्त्र इनके ज्ञानके
निमित्त विचार करो, कहा भी है-
अनन्तपारं किल शब्दशास्त्रं स्वल्पं तथायुर्बहवश्च विघ्नाः ।
सारं ततो ग्राह्यमपास्य फल्गु हंसैर्यथा क्षीरमिवाम्बुमध्यात्।
शब्दशास्त्रका पार नहीं है, अवस्था थोडी और विघ्न बहुत है, इस कारण
सारको ग्रहण करै, असारको त्याग दे, जैसे हंस जलमेंसे दूध निकाल लेते हैं.
उपजाति वृत्त है ॥ ९ ॥
तदत्रास्ति विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मणः सकलशास्त्रपारङ्गम-
श्छात्रसंसदि लब्धकीर्त्तिः तस्मै समर्पयतु एतान् । स नूनं
द्राक् प्रबुद्धान् करिष्यति” इति । स राजा तदाकर्ण्य वि-
ष्णुशर्माणमाहूय प्रोवाच-“भो भगवन् ! मदनुग्रहार्थमेतान्
अर्थशास्त्रं प्रति द्राग्यथा अनन्यसदृशान् विदधासि तथा कुरु।
तदा अहं त्वां शासनशतेन योजयिष्यामि”। अथ विष्णुशर्मा
तं राजानमूचे-“देव ! श्रूयतां मे तथ्यवचनमानाहं विद्यावि-
क्रयं शासनशतेनापि करोमि।पुनरेतांस्तव पुत्रान् मासषट्केन
यदि नीतिशास्त्रज्ञान् न करोमि ततः स्वनामत्योगं करोमि।
किं बहुना, श्रूयतां ममैष सिंहनादः नाहमर्थलिप्सुर्ब्रवीमि ।
ममाशीतिवर्षस्य व्यावृत्तसर्व्वेन्द्रियार्थस्य न किञ्चिदर्थेन प्रयौ-
जनं किन्तु त्वत्प्रार्थनासिद्धयर्थं सरस्वतीविनोदं करि-
भाषाटीकासमेतम् ! ( ५ )
ष्यामि । तल्लिख्यतामद्यतनो दिवसः । यदि अहं षण्मासा-
भ्यन्तरे तव पुत्रान् नयशास्त्रं प्रति अनन्यसदृशान् न करि-
ष्यामि ततो नार्हति देवो देवमार्गं सन्दर्शयितुम्” । अथासौ
राजा तां ब्राह्मणस्यासंभाव्यां प्रतिज्ञां श्रुत्वा ससचिवः प्रहृष्टो
विस्मयान्वितः तस्मै सादरं तान् कुमारान् समर्प्य परां
निर्वृतिमाजगाम । विष्णुशर्म्मणापि तानादाय तदर्थं मित्र-
भेद-मित्रप्राप्ति-काकोलूकीय-लब्धप्रणाश-अपरीक्षितका-
रकाणि चेति पञ्च तन्त्राणि रचयित्वा पाठितास्ते राजपुत्राः।
तेऽपि तानि अधीत्य मासषट्केन यथोक्ताः संवृत्ताः । ततः
प्रभृति एतत्पञ्चतन्त्रकं नाम नीतिशास्त्रं बालावबोधनार्थं
भूतले प्रवृत्तम् । किं बहुना ।
सो यहा एक विष्णुशर्मा नाम ब्राह्मण सब शास्त्रका पारगामी विद्यार्थियोंमें
प्राप्त यशवाला है, उसके निमित्त इन पुत्रोंको समर्पण करदो वह अवश्य शीघ्र
इनको ज्ञानवान् करदेगा”। वह राजा यह वचन सुन विष्णुशर्माको बुलाकर
बोला-“भगवन् ! मुझपर कृपाकर इन मेरे पुत्रोंको अर्थशास्त्रमें शीघ्रही असा-
धारण जैसे बनै तैसे करो । तो मै तुमको सौ सख्याक सम्भत् दूंगा”। तब
विष्णुशर्मा उस राजासे कहने लगा-“देव ! मेरा सत्य वचन सुनो, मैं सम्पत्से
विद्याविक्रय नहीं करताहू, परन्तु इन तुम्हारे पुत्रोंको यदि छः महीनेमे नीति-
शास्त्रका ज्ञाता न करू तो अपना नाम त्यागनरूरू । बहुत कहनेसे क्या है मेरा
यह सिहवद्गर्जन सुनो धनकी इच्छामे मैं नहीं कहताहूं । मुझ अस्सी वर्षके
सब इन्द्रियोंके भोग्यसे निस्पृह हुएको अर्थसे कुछ प्रयोजन नहीं है, परन्तु तुम्हारी
प्रार्थना सिद्धिके निमित्त सरस्वती विनोद करूगा । सो आजका दिन लिखिये
जो मैं छः महीनेमें तुम्हारे पुत्रोको विद्यामें असाधारण ( जिसके वरावर कोई
नहो) न करू तो जगदीश्वर मुझको देवमार्ग (स्वर्ग) न दिखावै”। तब यह
राजा इस ब्राह्मणकी असम्भाव्य (असम्भावसी ) प्रतिज्ञाको सुनकर, मन्त्रियों
सहित प्रसन्न हो, विस्मयको प्राप्त हुआ । उसके निमित्त आदरसे उन कुमारोंको.
समर्पणकर, अत्यन्त सतोषको प्राप्त हुआ । विष्णुशर्म्मानेभी उनको ले उनके निमित्त
मित्रभेद, मित्रसम्प्राप्ति, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश, अपरीक्षितकारक इन पाच