सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( २२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( २२२ ) पञ्चतन्त्रम् ।

किं बहुना-
बहुत कहनेसे क्या है-
प्रीतिं निरन्तरां कृत्वा दुर्भेद्यां नखमांसवत् ।
मूषको वायसश्चैव गतौ कृत्रिममित्रताम् ॥ ५६ ॥
दुर्भेद्य नख मांसकी समान निरन्तर प्रीति कर देखो मूषक और वायस
कृत्रिम मित्रताको प्राप्त हुए ॥ ५६ ॥
एवं स मूषकस्तदुपकाररञ्जितः तथा विश्वस्तो यथा तस्य
पक्षमध्ये प्रविष्टः तेन सह सर्वदैव गोष्ठीं करोति । अथ अन्य-
स्मिन्नहनि वायसोऽश्रुपूर्णनयनः समभ्येत्य सगद्गदं तमुवाच,-
“भद्र हिरण्यक ! विरक्तिः सञ्जाता मे सांप्रतं देशस्य अस्य
उपरि, तदन्यत्र यास्यामि”। हिरण्यक आह,-“भद्र ! किं
विरक्तेः कारणम् ?” स आह,-“भद्र ! श्रूयताम् । अत्र देशे
महत्या अनावृष्ट्या दुर्भिक्षं सञ्जातम् । दुर्भिक्षत्वात् जनो
बुभुक्षापीडितः कोऽपि बलिमात्रमपि न प्रयच्छति । अपरं
गृहे गृहे बुभुक्षितजनैः विहङ्गानां बन्धनाथ पाशाः प्रगुणी-
कृताः सन्ति । अहमपि आयुःशेषतया पाशेन बद्ध उद्धरितो-
ऽस्मि । एतद्विरक्तेः कारणम्। तेनाहं विदेशं चलित इति बा-
ष्पमोक्षं करोमि”। हिरण्यक आह-“अथ भवान् क प्रस्थितः?”
स आह,-“अस्ति दक्षिणापथे वनगहनमध्ये महासरः
तत्र त्वत्तोऽधिकः परमसुहृत् कूर्मो मन्थरो नाम । स च
मे मत्स्यमांसखण्डानि दास्यति, तद्भक्षणात् तेन सह सुभा-
षितगोष्ठीसुखमनुभवन् सुखेन कालं नेष्यामि । न अहमत्र
विहङ्गानां पाशबन्धनेन क्षयं द्रष्टुमिच्छामि । उक्तञ्च-
इसप्रकार वह मूषक उसके उपकारसे रंजित हुआ ऐसे विश्वासको प्राप्त हुआ
कि, उसके सहित सदा गोष्ठी करता। फिर किसी एक दिन काक आंखोंमें आंसूभरे
उसके निकट आय गद्गद स्वरसे उससे बोला,-“भद्र हिरण्यक ! इस देशपर
अब मुझे वैराग्य हुआहै सो और स्थानमें जाऊंगा”, हिरण्यक बोला,-“भद्र !
वैराग्यका कारण क्याहै ?” वह बोला,-“भद्र ! सुनो इस देशमें बड़ी अना-

भाषाटीकासमेतम् । (२२३)

वृष्टिसे दुर्भिक्ष होगयाहै दुर्भिक्षसे भूखसे पीडित कोई मनुष्य बलिमात्रभी नहीं
देताहै और घरघरमें भूखे जनोंने पक्षियोंके बाधनेको पाशे लगा रक्खेहैं मैभी
'आयुके शेष रहनेसे पाशसे बधकर निकल आया, यह वैराग्यका कारण है
इससे मैं विदेशको चला इसकारण असू त्यागताहू" । हिरण्यक बोला,-“तो
आप कहा जायगे?"। वह बोला-“दक्षिणदिशामें गहनवनके मध्यमें बडा सरोवर है।
वहा तुमसेभी अधिक परम सुहृत् कूर्म मन्थरक नामवालाहै, वह मुझे मत्स्योंके
मासखण्ड देगा । उनको भक्षण करता उसके सग सुन्दर आलापका सुख
अनुभव करता सुखने समय बिताऊगा, मै यहां पक्षियोंकी पाश वधनासे क्षय
-देखनेको असमर्थ हू । कहाहै-
अनावृष्टिहते देशे शस्ये च प्रलयं गते ।
धन्यास्तात न पश्यन्ति देशभङ्गं कुलक्षयम् ॥ ५७ ॥
देशके अनावृष्टिसे क्षय होनेमें; धान्यके नष्ट होनेमें, तथा देशभंग और कुलके
क्षयको नहीं देखतेहैं वेही हे तात ! धन्यहैं ॥ ५७ ॥
कोऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ।
को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ ५८ ॥
समर्थ पुरुषोंको क्या महत्कार्य है, व्यापारियोको क्या दूरहै, विद्वानोको कौन-
स विदेशहै और प्रियवादियोंको कौन दूसराहै कोई नहीं है ॥ ५८ ॥
विद्वत्वञ्च नृपत्वञ्च नैव तुल्यं कदाचन ।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान्सर्वत्र पूज्यते ॥ ५९ ॥ "
विद्वत्ता और राजापन कभी बराबर नहीं होसक्ते राजा अपने देशमें ही पूजित
होताहै और विद्वान् सर्वत्र पूजित होताहै ॥ ५९॥"
हिरण्यक आह,-“यदि एवं तदहमपि त्वया सह गमि-
ष्यामि । ममापि महद्दुःखं वर्त्तते” । वायस आह,-“भोः! तव
किं दुःखम् ? तत्कथय” । हिरण्यक आह,-“भोः ! बहु-
वक्तव्यमस्ति अत्र विषये । तत्र एव गत्वा सर्वं सवि-
स्तरं कथयिष्यामि" । वायस आह,-"अहं तावत्
आकाशगतिः तत्कथं भवतो मया सह गमनम्” ।
स आह,-“यदि मे प्राणान् रक्षसि तदा स्वपृष्ठमा-