सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( १३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( १३६ ) पञ्चतन्त्रम् ।
नाभक्ष्यं भक्षयेत्प्राज्ञः प्राणैः कण्ठगतैरपि ।
विशेषात्तदपि स्तोकं लोकद्वयविनाशकम् ॥ ३१९ ॥
बुद्धिमान् कंठमें प्राण आनेपरभी अभक्ष्यको न खाय उसमे भी विशेषकर
लघु होनेसे दोनों लोक नष्ट होतेहैं ॥ ३१९ ॥
तद्दर्शितं त्वया आत्मनः कौलीन्यम्, अथवा साधु चेद-
मुच्यते-
सो तुमने अपनी कुलीनता दिखलादी, अथवा अच्छा कहाह-
एतदर्थं कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति संग्रहम् ।
आदिमध्यावसानेषु न ते गच्छन्ति विक्रियाम् ॥ ३२० ॥"
इसीकारण अच्छे कुलवानोंको राजा संग्रह करतेहैं जो आदि, मध्य, अन्तमें
कभी विकारको प्राप्त नहीं होतेहैं ॥ ३२० ॥ "
तदपसर अग्रतो येनाहं स्वामिनं विज्ञापयामि"। तथा-
नुष्ठिते द्वीपी प्रणम्य मदोत्कटमाह,-"स्वामिन् ! क्रियताम्
अद्य मम प्राणैः प्राणयात्रा, दीयतामक्षयोवासः स्वर्गे, मम
विस्तार्यतां क्षितितले प्रभूततरं यशः तन्नात्र विकल्पः
कार्य्यः । उक्तञ्च-
सो आगेसे हटो जिससे मै स्वामीसे कहू" ऐसा होनेपर गेड़ा प्रणामकर मदो-
त्कटसे बोला,-"स्वामिन् ! आज मेरे प्राणोसे अपना निर्वाह करो मुझे स्वर्गमें
अक्षय निवासदो पृथ्वीमें मेरा अत्यन्त यश विस्तार करो, उसमें विकल्पकरना
नहीं चाहिये । कहाहै कि-
मृतानां स्वामिनः कार्य्ये भृत्यानामनुवर्त्तिनाम् ।
भवेत्स्वर्गेऽक्षयो वासः कीर्त्तिश्च धरणीतले ॥ ३२१ ॥"
जो अनुकूल भृत्य स्वामीके निमित्त प्राण त्यागन करते हैं उनका स्वर्गमें
अक्षयवास और पृथ्वीमें कीर्त्ति होतीहै ॥ ३२१ ॥"
तच्छ्रुत्वा क्रथनकश्चिन्तयामास,। "एतैः तावत्सर्वैरपि शो-
भनानि वाक्यानि प्रोक्तानि, न च एकोऽपि स्वामिना विना-
शितः, तदहमपि प्राप्तकालं विज्ञापयामि, येन मम वचनमेते
योऽपि समर्थयन्ति" । इति निश्चित्य प्रोवाच,-"भोः !

भाषाटीकासमेतम् । (१३७)
सत्यमुक्तं भवता, परं भवानपि नखायुधः तत् कथं भवन्तं
स्वामी भक्षयति। उक्तञ्च-
यह सुनकर क्रथनक विचारने लगा कि, "इन सबने अच्छे २ वचन कहे
एककोभी स्वामीने न मारा सो मैं भी अब समय प्राप्तिपर विज्ञप्ति करू जिससे
यह तीनो मेरे वचनको समर्थन करेंगे।" यह विचारकर बोला,-"भोः !
आपने सत्य कहा परन्तु तुमभी नखायुधवालेहो सो कैसे आपको स्वामी भक्षण
करेंगे । कहाहै-
मनसापि स्वजात्यानां योऽनिष्टानि प्रचिन्तयेत् ।
भवन्ति तस्य तान्येव इहलोके परत्र च ॥ ३२२ ॥
जो मनसेभी अपने जातिके अनिष्टकी चिन्ता करताहै इस लोकमे और
परलोकमे उसको वेही होतेहैं ॥ ३२२ ॥
तदपसर अग्रतो येन अहं स्वामिनं विज्ञापयामि" तथा-
नुष्ठिते क्रथनकोऽग्रे स्थित्वा प्रणम्योवाच-" स्वामिन् !
एते तावदभक्ष्या भवतां तत् मम प्राणैः प्राणयात्रा विधीयतां
येन मम उभयलोकप्राप्तिर्भवति । उक्तञ्च-
सो आगेसे हटो जिससे मैं स्वामीको विज्ञापनादू" ऐसा करनेपर क्रथनक
आगे स्थितहो प्रणाम कर बोला,-"स्वामिन् ! यह तो सब अभक्ष्यहैं आपके,
सो हमारे प्राणोंसे प्राणयात्रा करो जिससे मेरी उभयलोक प्राप्ति होगी। कहाहै-
न यज्वानोऽपि गच्छन्ति तां गतिं नैव योगिनः ।
यां यान्ति प्रोज्झितप्राणाः स्वाम्यर्थे सेवकोत्तमाः॥३२३॥
उस गतिको न यज्ञशील न योगी जातेहैं जिस गतिको स्वामीके निमित्त
प्राण त्यागने करनेवाले उत्तम सेवक जाते हैं ॥ ३२३ ॥"
एवमभिहिते ताभ्यां शृगालचित्रकाभ्यां विदारितोभय-
कुक्षिः। क्रथनकः प्राणान् अत्याक्षीत्। ततश्च तैः क्षुद्रपण्डितैः
सर्वैर्भक्षितःअतोऽहं ब्रवीमि । "बहवः पण्डिताः क्षुद्राः"इति ।
ऐसा कहनेपर शृगाल और चीतेसे कोख विदीर्ण किया हुआ क्रथनक
प्राणत्यागन करता हुआ, तब उन सब क्षुद्रपडितोंने उसको भक्षणकर लिया ।
ससे मैं कहताहू कि, "बहुत क्षुद्रपडितोंने" इत्यादि ।