सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

(४५२) पञ्चतन्त्रम् ।

(४५२) पञ्चतन्त्रम् ।

तदभिमुखकृतप्रयाणः स्वदंष्ट्राभिः तं विदार्य्य दिशो भागं
कृत्वा स्वयं सुखेन चिरकालं हस्तिमांसं बुभुजे । एवं त्वमपि
तं रिपुं स्वजातीयं युद्धेन परिभूय दिशो भागं कुरु । नो चेत्
पश्चाद् बद्धमूलात् अस्मात् त्वमपि विनाशम् अवाप्स्यसि ।
उक्तञ्च यतः-
सो उसके सामने गमन कर अपनी डाढ़ोंसे उसे विदीर्ण (मार) कर दिशा-
ओंका बलिरूप कर स्वयं सुखसे बहुत कालतक हाथीका मांस खाता रहा ।
इसी प्रकार तू भी उस अपनी जातिके शत्रुको युद्धसे जीत दिशाओंकी भेंट
कर, नहीं तो पीछे जड़ पकड़ जानेसे इस जलचरसे तू ही विनाशको प्राप्त
होगा । कहा है कि-
सम्भाव्यं गोषु सम्पत्रं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
सम्भाव्यं स्त्रीषु चापल्यं सम्भाव्यं जातितो भयम् ॥ ८० ॥
गौओंमें सम्पत्ति रहती है, ब्राह्मणमें तपहोही सकता है, स्त्रियोंमें चपलता
होतीही है, जातिसे भय होताही है ॥ ८० ॥
अन्यच्च-
औरभी-
सुभिक्षाणि विचित्राणि शिथिलाः पौरयोषितः।
एको दोषो विदेशस्य स्वजातिर्यद्विरुध्यते ॥ ८१ ॥"
खाने योग्य विचित्र अन्नोंके देनेमें पुरस्त्री मुक्तहस्त होती हैं परन्तु विदेशका
एक दोष है, अपनी जाती उसको सहन नहीं करती है विरोध करती है॥८१॥"
मकर आह,-"कथमेतत् ?" वानरोऽब्रवीत,-
मकर बोला,-"यह कैसे ?" वानर कहने लगा-
कथा १२.
अस्ति कस्मिंश्चिदधिष्ठाने चित्रांगो नाम सारमेयः ।
तत्र च चिरकालं दुर्भिक्षं पतितम् । अन्नाभावात् सारमेया-
दयो निष्कुलतां गन्तुम् आरब्धाः । अथ चित्रांगः क्षुत्क्षाम-
कण्ठः तद्भयात् देशान्तरं गतः । तत्र च कस्मिंश्चित् पुरे
कस्यचित् गृहमेधिनो गृहिण्याः प्रमादेन प्रतिदिनं गृहं

भाषाटीकासमेतम् । (४५३)
प्रविश्य विविधान्नानि भक्षयन् परां तृप्तिं गच्छति । परं
तद्गृहात् बहिर्निष्क्रान्तोऽन्यैः मदोद्धत्सारमेयैः सर्वदिक्षु
परिवृत्य सर्वाङ्गेषु दंष्ट्राभिः विदार्य्यते । ततः तेन विचिन्ति-
तम्,-"अहो ! वरं स्वदेशो यत्र दुर्भिक्षेऽपि सुखेन स्थीयते,
न च कोऽपि युद्धं करोति, तदेव स्वनगरं व्रजामि” इति
अवधार्य्य स्वस्थानं प्रति जगाम । अथ असौ देशान्तरात्
समायातः सर्वैरपि स्वजनैः पृष्टः,-“भोः चित्राङ्ग ! कथय
अस्माकं देशान्तरवार्त्ताम्, कीदृग्देशः? किंचेष्टितं लोकस्य !
क आहारः, कश्च व्यवहारः तत्र ?” इति । स आह,-“किं
कथ्यते विदेशस्य स्वरूपविषयः ।
किसी स्थानमें चित्रांगनामक कुत्ता रहता था । वहा बहुत कालतक दुर्भिक्ष
पड गया। अन्नके अभावसे कुत्तों आदिके यूथ भ्रष्ट होगये । तब चित्राग भयसे
देशान्तरको गया । वहा किसी एक नगरमें किसी गृहस्थकी स्त्रीके प्रमादसे प्रति-
दिन घरमे प्रवेशकर अनेक अन्नको खाकर परम तृप्तिको प्राप्त होता । परन्तु
उसके घरसे निकलते और मदसे उद्धत कुत्तोंसे सब ओरसे घिरकर सर्वाङ्गमें
दाढोंसे विदीर्ण होता । तब उसने विचार किया, – “अहो अपना देश अच्छा है
जहा दुर्भिक्षमेंभी सुखसे रहा जाता है। न कोई युद्ध करता है, इससे अपने नगरको
जाता हूं”। ऐसा विचारकर अपने स्थानको गया । तब इस देशान्तरसे आये
हुएसे सब कुत्तेाने पूछा, - "भो चित्राग ! हमसे देशान्तरकी वार्त्ता कहो । वह
कैसा देश है ? लोगोंकी कैसी चेष्टा है ? । कैसा आहार और कैसा वहाका
व्यवहार है ?” । वह बोला, - "विदेशका स्वरूप और वार्ता क्या कहें-
सुभिक्षाणि विचित्राणि शिथिलाः पौरयोषितः ।
एको दोषो विदेशस्य स्वजातिर्यद्विरुध्यते ॥ ८२ ॥”
खाने योग्य विचित्र अन्नोंमें पुरस्त्रियें सदा हाथ ढीला किये रहती हैं। विदे-
शमें एकही दोष है कि जो अपनी जाति विरुद्ध रहती है ॥ ८२ ॥”
सोऽपि मकरः तदुपदेशं श्रुत्वा कृतमरणनिश्चयो वानरम्
अनुज्ञाप्य स्वाश्रयं गतः । तत्र च तेन स्वगृहप्रविष्टेन आतता-