सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)

Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)

पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा

स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)

DevanagariHindipublished536 पृष्ठ

( ४०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।

( ४०८ ) पञ्चतन्त्रम् ।
बन्धने क्षिपति । अथवा कश्चित पुरुषो वैरमाश्रित्य कस्य-
चिद्भक्षणार्थे मामाह्वयति”। आह च-“भोः ! को भवान् ?”
स आह-“अहं गङ्गदत्तो नाम मण्डूकाधिपतिः त्वत्सकाशे
मैत्र्यर्थमभ्यागतः”। तच्छ्रुत्वा सर्प आह,-“भो ! अश्रद्धेयमे-
तत् यत्तृणानां वह्निना सह सङ्गमः । उक्तञ्च-
कभी कोई सर्पमंत्रमें कुशल भौषधीमें चतुर मुझे बुलाकर बंधनमें डालना
चाहता है । अथवा कोई पुरुष वैरको आश्रित कर किसीके भक्षणके निमित्त
मुझे बुलाता है” । बोला भी-“भो ! आप कौन हैं ?” । वह बोला-“मैं
गंगदत्तनामक मण्डूकराजा तुम्हारे पास मित्रता करनेको आयाहूं” । यह
सुनकर सर्प बोला-“भो ! यह श्रद्धाके अयोग्य वचन हैं जो तृण और अग्निका
समागम होना, कहा है-
यो यस्य जायते वध्यः स स्वप्नेऽपि कथञ्चन ।
न तत्समीपमभ्येति तत्किमेवं प्रजल्पसि ॥ २१ ॥”
जो जिसका वध्य हो वह स्वप्नमेंभी कभी उसके समीप न जाय, सो तू
ऐसी जल्पना क्यों करता है ॥ २१ ॥”
गङ्गदत्त आह-“भोः सत्यमेतत् । स्वभाववैरी त्वम्
अस्माकम् । परं परपरिभवात् प्राप्तोऽहं ते सकाशम् । उक्तञ्च-
गंगदत्त बोला-“भो ! यह सत्य है तुम हमारे स्वभाविक वैरी हो परन्तु
शत्रुओंसे तिरस्कृत होकर मैं तुम्हारे पास आया हूं । कहा है-
सर्वनाशे च सञ्जाते प्राणानामपि संशये ।
अपि शत्रुं प्रणम्यापि रक्षेत्प्राणधनानि च ॥ २२ ॥”
सर्वनाश और प्राणसंशयके उत्पन्न होनेमें शत्रुकोभी प्रणाम कर अपने प्राण
और धनकी रक्षा करे ॥ २२ ॥”
सर्प आह-“कथय कस्मात् ते परिभवः ?” स आह-
“दायादेभ्यः”। सोऽपि आह-“क्व ते आश्रयो वाप्यां कूपे
तडागे ह्रदे वा ? तत्कथय स्वाश्रयम् ।” तेनोक्तम्-“पाषा-
णचयनिवद्धे कूपे”। सर्प आह-“अहो ! अपदा वयं तन्ना-
स्ति तत्र मे प्रवेशः । प्रविष्टस्य च स्थानं नास्ति । यत्र स्थितः
तव दायादान् व्यापदयामि । तद्गम्यताम् । उक्तञ्च-

भाषाटीकासमेतम् । (४०९)
सर्प बोला- "कहो किससे तुम्हारा परिभव हुआ है?" वह बोला-"गोत्रियों-
से"। वह बोला- "कहा तेरा आश्रय है । वावडी, कुए, तडाग वा हृदमे २ सो
अपना आश्रय कहो" वह बोला-"पत्थरसमूहसे बनेहुए कूपमें"। सर्प बोला-
"भो ! हमारे चरण नहीं हैं सो हमारा वहा प्रवेश नहीं हो सकता न रहनेका
स्थान है जहा स्थित होकर तुम्हारे दायादोंको भक्षण करू सो जाऊँ ।
कहा है-
यच्छक्यं ग्रसितुं शस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत् ।
हितञ्च परिणामे यत्तदाद्यं भूतिमिच्छता ॥ २३ ॥"
जो वस्तु भक्षण करनेको सामर्थ्य हो वह प्रशस्त है और जो खाकर पाक
होजाय और पाकमे हितकारक हो कल्याणकी इच्छावालेको वह वस्तु खानी
चाहिये ॥ २२ ॥
गंगदत्त आह-"भोः ! समागच्छ त्वं अहं सुखोपायेन तत्र
तव प्रवेशं कारयिष्यामि । तथा तस्य मध्ये जलोपान्ते रम्य-
तरं कोटरं अस्ति । तत्र स्थितः त्वं लीलया दायादान् व्या-
पादयिष्यसि"। तच्छ्रुत्वा सर्पो व्यचिन्तयत् । "अहं तावत्
परिणतवयाः, कदाचित् कथञ्चित् मूषकमेकं प्राप्नोमि ।
तत्सुखावहो जीवनोपायोऽयमनेन कुलाँगारेण मे दर्शितः ।
तद्गत्वा तान् मण्डूकान् भक्षयामि" इति । अथवा साधु
इदमुच्यते-
गंगदत्त बोला- "भो ! आप आइये मैं सुख उपायसे वहा तुम्हारा प्रवेश
कराऊगा । उसके मध्य जलके समीप मनोहर खखोडल है । वहा
स्थित होकर तू लीलासे ही दायादोंको भक्षण करना " । यह सुन सर्प विचा-
रने लगा । "मेरी अवस्था वृद्ध होगई है कभी एक चूहा प्राप्त होता है । सो
सुखदायक जीवनोपाय इस कुलाङ्गारने वर्णन किया है। सो जाकर उन मण्डूकों-
को भक्षण करूंगा । अथवा अच्छा कहा है-
यो हि प्राणपरिक्षीणः सहायपरिवर्जितः ।
स हि सर्वसुखोपायां वृत्तिमाराचयेद्बुधः ॥ २४ ॥"
जो प्राणोंसे परिक्षीण सहायसे रहित हो वह पंडित सर्व सुखके उपायवाली
वृत्तिको आचरण करे ॥ २४ ॥"