पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र)
Panchatantra (with Commentary – All Five Tantras)
पण्डित विष्णु शर्मा द्वारा
स्रोत: पंचतन्त्रम् (सटीक - सम्पूर्ण पाँचों तन्त्र) · श्रीवेङ्कटेश्वर स्टीम प्रेस, बम्बई · 1910 (उद्गम)
( ३०० ) पञ्चतन्त्रम् ।
( ३०० ) पञ्चतन्त्रम् ।
महान् इकला वृक्ष बलवान् और प्रतिष्ठित हो उसको भी बलसे वायु सहसा
घर्षण कर सकती है ॥ ५२ ॥
अथ ये संहता वृक्षाः सर्वतः सुप्रतिष्ठिताः ।
न ते शीघ्रेण वातेन हन्यन्ते ह्येकसंश्रयात् ॥ ५३ ॥
और जो मिले हुए वृक्ष सब ओरसे प्रतिष्ठित हैं उन्हे इकट्ठे होनेसे एक साथ
वायु प्रहार नहीं कर सकती ॥ ५३ ॥
एवं मनुष्यमेकं च शौर्येणापि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते हिंसन्ति च ततः परम् ॥ ५४ ॥
इसी प्रकार शूरतासे युक्त इकले मनुष्यको शत्रु तिरस्कारके योग्य मानते
हैं और उसका वधभी करलेते हैं ॥ ५४ ॥
एवं प्रजीविमन्त्र इदमासनसंज्ञकम्” । एतसमाकर्ण्य चि-
रञ्जीविनं प्राह,–“भद्र ! त्वमपि स्वाभिप्रायं वद?” । सोऽब्र-
वीत्-‘देव ! षाड्गुण्यमध्ये मम संश्रयः सम्यक् प्रतिभाति ।
तत् तस्य अनुष्ठानं कार्य्यम् । उक्तञ्च–
इस प्रकार प्रजीवीका यह मंत्र आसनसंज्ञक है”। यह सुनकर वह चिरं-
जीवीसे बोला,-“भद्र ! तुम भी अपना अभिप्राय कहो” । वह बोला,-“देव!
(सन्धी आदि ) छः गुणोंके बीचमें मुझे ( १) संश्रयही भला विदित होता है ।
सो उसकाही अनुष्ठान करना चाहिये । कहा है–
असहायः समर्थोऽपि तेजस्वी किं करिष्यति ।
निर्वाते ज्वलितो वह्निः स्वयमेव प्रशाम्यति ॥ ५५ ॥
समर्थ तेजस्वी यदि असहाय हो तो क्या कर सकता है वातरहित स्थानमें
प्रज्वलित अग्नि आपही शान्त हो जायगी ॥ ५५ ॥
सङ्गतिः श्रेयसी पुंसां स्वपक्षे च विशेषतः ।
तुषैरपि परिभ्रष्टा न प्ररोहन्ति तण्डुलाः ॥ ५६ ॥
पुरुषोंको अपने पक्षकी संगति करनी विशेष कर कल्याणकारक है भूसेसे
रहित हुए चावल उगनेको समर्थ नहीं होते ॥ ५६ ॥
१ बलवानसे अभियुक्त हो प्रवलका आश्रय करना ।
भाषाटीकासमेतम् । ( ३०१ )
तदत्रैव स्थितेन त्वया कश्चित् समर्थः समाश्रयणीयः ।
यो विपत्प्रतीकारं करोति । यदि पुनस्त्वं स्वस्थानं त्यक्त्वा
अन्यत्र यास्यसि, तत् कोऽपि ते वाङ्मात्रेणापि सहायत्वं
न करिष्यति । उक्तञ्च यतः-
सो यहीं स्थित होकर तुम किसी समर्थका आश्रय करो जो विपत्तिका
प्रतीकार करे । और जो तुम अपने स्थानको त्यागनकर अन्यत्र चले जाओगे ।
तो कोई तुम्हारी वाणी मात्रसे भी सहाय न करेगा । कहा है-
वनानि दहतो वह्नेः सखा भवति मारुतः ।
स एव दीपनाशाय कृशे कस्यास्ति सौहृदम् ॥ ५७ ॥
अग्निके वन जलानेमें पवन उसका सखा होता है और दीपका वही नाश
करता है दुर्बलतामें कौन किसका मित्र होता है ॥ ५७ ॥
अथवा न एतत् एकान्तं यद्बलिनमेकं समाश्रयेत् ।
लघूनामपि संश्रयो रक्षायै एव भवति । उक्तञ्च यतः-
और यही सिद्धान्त नहीं कि, बलीका आश्रय किया जाय लघुओंका भी
आश्रय रक्षाके निमित्त होता है । कारण कहा है-
संघातवान्यथा वेणुर्निबिडो वेणुभिर्वृतः ।
न शक्यः स समुच्छेत्तुं दुर्बलोऽपि तथा नृपः ॥ ५८ ॥
बासोंसे आकीर्ण समूहका अवलम्बी सघन वेणु जैसे उच्छेदन नहीं हो
सकता तैसेही दुर्बल राजा ॥ ५८ ॥
यदि पुनरुत्तमसंश्रयो भवति तत्किमुच्यते । उक्तञ्च-
और जो फिर उत्तम पुरुषका आश्रय हो तो क्या कहना । कहा है-
महाजनस्य सम्पर्कः कस्य नोन्नतिकारकः ।
पद्मपत्रस्थितं तोयं धत्ते मुक्ताफलश्रियम् ॥ ५९ ॥
महाजनोंका सम्पर्क किसको उन्नति नहीं करता है पद्मपत्रमें रक्खा हुआ
जलभी मोतीकी समान कान्ति धारण करता है ॥ ५९ ॥
तदेवं संश्रयं विना न कश्चित् प्रतीकारो भवति ।
तस्मात् संश्रयः कार्य इति मेऽभिप्रायः । एवं चिरञ्जी-
विमन्त्रः" । अथ एवमभिहिते स मेघवर्णो राजा चिरं-