सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १३ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ३३५
[ मस्तक के सात गोलक ] ( होत्राः अनु ) विषय ग्रहण करने वाली शक्तियों के साथ
( जुहोमि ) मैं ग्रहण करता हूं ॥
३—( यस्ते द्रप्स स्कन्दति—इत्यादि ) यजुर्वेद ७ । २६ के भाग कुछ भेद से यहां
दिये हैं, वह मन्त्र यह है । ( यस्ते द्रप्स स्कन्दति यस्ते अंशुग्रावच्युतो धिषणयो-
रुपस्थात् । अध्वर्योर्वा परि वा यः पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट्कृतँ स्वाहा ।
देवानामुत्क्रमणमसि ) [ हे ईश्वर ! ] ( यः ते द्रप्सः ) जो तेरा हर्षकारक व्यवहार
[ सर्वत्र ] ( स्कन्दति ) व्यापक है, और ( यः ते अंशुः ) जो तेरा विभाग ( धिषणयोः )
प्रकाश और भूमि की ( उपस्थात् ) गोद से ( ग्रावच्युतः ) मेघमण्डल में छूटा हुआ
[ व्यापक है ], ( वा वा ) अथवा ( यः ) जो [ विभाग ] ( अध्वर्योः ) यज्ञ करने वाले
के ( 'पवित्रात् ) शुद्ध व्यवहार से ( परि ) सब ओर [ व्यापक है ], ( मनसा ) विचार
के साथ और ( स्वाहा ) सत्यवाणी के साथ ( वषट्कृतम् ) प्राप्त किये हुये ( तम् ) उस
[ विभाग ] को ( ते ) तेरी प्राप्ति के लिये ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करता हूं ( देवानाम्
उत्क्रमणम् असि ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विद्वानों के ऊंचे चढ़ने का साधन है ॥
कण्डिका १३ ॥
ऋषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नापश्यन् । तं वसिष्ठ एव प्रत्यक्षमपश्यत् । सोऽबि-
भेत्, इतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । सोऽब्रवीत्, ब्राह्मणन्ते वक्ष्यामि, यथा
त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनि१ष्यन्ते, अथेतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । तस्मा
एतान् स्तोमभागानुवाच । ततो वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः प्रा१जायन्त । स्तोमो वा
एतेषां भागः, तत् स्तोमभागानां स्तोमभाग२त्वम् । रश्मिरसि क्षयाय त्वेति,
क्षयो वै देवाः देवेभ्य एव* यज्ञं प्राह । प्रेतिरसि धर्मणे त्वेति, धर्मो मनुष्याः,
मनुष्येभ्य एव यज्ञं प्राह । अनितिरसि सन्धिरसि प्रतिधिरसीति, त्रयो वै लोकाः
लोकेष्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । विष्टम्भोऽसीति, वृष्टिमेवावरुन्धे । प्रावोस्यत्नांर्छ-
सीति, मिथुनमेव करोति । उशिगसि प्रकेतोऽसि सुदितिरसीति, अष्टौ वसव
एकादश रुद्रा द्वादशादित्या वाग् द्वात्रिंशी स्वरस्त्रयस्त्रिंशस्त्रयस्त्रिंशत् देवा देवेभ्य
एव यज्ञं प्राह । ओजोऽसि पितृभ्यस्त्वेति बलमेव तत् पितॄननुसन्तनोति । तन्तुरसि
प्रजाभ्यस्त्वेति, प्रजा एव पशूननुसन्तनोति । रेवदस्योषधीभ्यस्त्वेति, ओषधीष्वेव
यज्ञं प्रतिष्ठापयति । पृतनाषाडसि पशुभ्यस्त्वेति, प्रजा एव पशूननुसन्तनोति ।
अभिजिदसीति, वज्रो वै षोडशी व्यावृत्तोऽसौ वज्रः, तस्मादेषोऽन्येर्व्यावृत्तः ।
नाभुरसीति, प्रजापतिर्वँ सप्तदशः, प्रजापतिमेवावरुन्धे ।। १३ ।।
१ पू. सं. "प्रजनयिष्यन्ते, प्रजायन्त" इति पाठः ॥
२. पुष्पाङ्कितः पाठः पूर्वसंस्करणे चतुर्दश्यां कण्डिकायां स्थापितः आसीत् । अर्थसंगत्याऽस्माभिरत्र
स्थाप्यते, जर्मनसंस्करणेऽप्यत्रैवायं पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १३ ॥ आख्यायिका--वसिष्ठ ने इन्द्र को देखा और

३३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ॥
कण्डिका १३ ॥ आख्यायिका--वसिष्ठ ने इन्द्र को देखा और
इन्द्र ने उसे स्तोम भागों द्वारा ब्रह्मज्ञान बताया ॥
( ऋषयः वै इन्द्रं प्रत्यक्षं न अपश्यन् ) ऋषियों [ इन्द्रियों ] ने निश्चय करके
इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा ] को साक्षात् न देखा । ( तं वसिष्ठः एव प्रत्यक्षम्
अपश्यत् ) उसको वसिष्ठ [ अत्यन्त बसने वाले जीवात्मा ] ने ही साक्षात् देखा । ( सः
अबिभेत्, इतरेभ्यः ऋषिभ्यः मा प्रवोचत् इति ) वह [ इन्द्र ] डरा—यह [ वसिष्ठ ]
नीच ऋषियों [ इन्द्रियों ] से न कह देवे । ( सः अब्रवीत् ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि, यथा
त्वत् पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते ) वह [ इन्द्र ] बोला—[ हे वसिष्ठ ] मैं तुझे
ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] बताऊंगा, जिससे तुझे पुरोहित [ मुखिया ] रखती हुई प्रजायें उत्पन्न
होंगी । ( अथ इतरेभ्यः ऋषिभ्यः मा प्रवोचत् ) इसलिये नीच ऋषियों [ इन्द्रियों ] से
आप न कहें । ( तस्मै एतान् स्तोमभागान् उवाच ) उस [ वसिष्ठ ] को यह [ आगे
वाले ] स्तोमभाग [ स्तुतियों के भाग ] उसने बताये । ( ततः वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः
प्राजायन्त ) फिर वसिष्ठ [ जीवात्मा ] को पुरोहित रखती हुई प्रजायें [ इन्द्रिय आदि ]
उत्पन्न हुये । ( स्तोमः वै एतेषां भागः, तत् स्तोमभागानां स्तोमभागयज्ञं प्राह )
स्तोम [ स्तुतियोग्य व्यवहार ] ही इन [ मनुष्यों ] का भाग [ सेवनीय है इसलिये स्तुति योग्य
व्यवहार के सेवन करने वाले पुरुषों के स्तुति योग्य व्यवहार से सेवनीय यज्ञ [ पूजनीय कर्म ]
को वह [ इन्द्र परमात्मा वेद द्वारा ] बताता है१ । ( प्रेतिः असि धर्मणे त्वा इति १, घर्मः
मनुष्याः, मनुष्येभ्यः एव यज्ञं प्राह ) [ हे परमात्मन् ! ] तू उत्तमता से व्यापक है, धर्म
[ वेदविहित व्यवहार ] के लिए तुझे [ ग्रहण करता हूं ], धर्म वाले ही मनुष्य हैं, मनुष्यों को
१३-( ऋषयः ) ऋषी गतौ दर्शने च-इन् कित् । सप्त ऋषयः प्रतिहिताः
शरीरे—यजु० ३४ । ५५ । सप्त ऋषयः षडिन्द्रियाणि विद्या सप्तमी—निरु० १२ । ३७ ।
इन्द्रियाणि ( इन्द्रम् ) परमैश्वर्यवन्तं परमात्मानम् ( वसिष्ठः ) वस निवासे-
तृच् । तुश्छन्दसि ( पा० ५ । ३ । ५६ ) वसितु-इष्ठन् । तुरिष्टेमेयस्सु ( पा० ६ ।
४ । १५४ ) तृशब्दलोपः । अतिशयेन वसिता निवासकः । जीवात्मा ( इतरेभ्यः )
पामरेभ्यः ( त्वत्पुरोहिताः ) प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ( पा० ७ । २ । ९८ ) युष्म्
इत्यस्य त्व इत्यादेशः । त्वं पुरोहितः प्रधानो यासां ताः ( रश्मिः ) अश्नोतेरश्च
( उ० ४ । ४६ ) अशूङ् व्याप्तौ-मिः, धातोः रशादेशः । व्यापकः । किरणः । प्रकाशः
( क्षयाय ) निवासाय ( प्रेतिः ) क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ( पा० ३ । ३ । १७४ )
प्र + इण् गतौ-क्तिच् । प्रकर्षेण गन्ता । व्यापकः ( धर्मणे ) शास्त्रविहितव्यवहाराय
१. यहाँ पाठच्युति होने से भाष्यकार का यह अर्थ असम्बद्ध है। कण्डिका में हमारे द्वारा
परिवर्धित पाठ का निम्न तात्पर्यार्थ है—यह स्तोमों का स्तोमभागत्त्व है। [ हे यज्ञ ]
तुम क्षयों के लिए प्रकाशस्वरूप हो । देवताओं को क्षय कहते हैं। इस प्रकार देवताओं
के लिए यज्ञ का सम्बन्ध इन्द्र ने बताया ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ३३७
ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह बताता है । ( अनितिः असि, सन्धिः असि, प्रतिधिः असि
इति २, ३, ४, त्रयः वै लोकाः लोकेषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ]
तू जिलाने वाला है, तू संयोग करने वाला है, तू प्रत्यक्ष धारण करने वाला है--तीन ही
लोक [ तीन धाम-स्थान, नाम और जन्म--निरु० ६ । २८ ] हैं, लोकों में ही यज्ञ [ पूजनीय
कर्म को वह [ यजमान ] स्थापित करता है । ( विष्टम्भः असि इति ५, वृष्टिम् एव
अवरुन्धे ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विविध प्रकार थामने वाला है--इस [ स्तुति ] से वह
[ यजमान ] वृष्टि [ आनन्द वृष्टि ] पाता है । ( अह्नांसि प्रावः असि इति ६, मिथुनम्
एव करोति) [ हे परमात्मन् ! ] तू व्याप्त वस्तुओं का बड़ा रक्षक है--इससे वह [यजमान]
मिथुन [ स्थिर ज्ञान ] उत्पन्न करता है । ( उशिक् असि, प्रकेतः असि, सुदितिः असि
इति ७, ८, ९ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू कामना योग्य है, तू बड़ा ज्ञानी है, तू बड़ा दानी
है-- [ यह स्तुति करता है ] । ( अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः,
वाक् द्वात्रिंशी, स्वरः त्रयस्त्रिंशः, त्रिंशत् देवाः, देवेभ्यः एव यज्ञं प्राह ) आठ वसु
[ पृथिवी आदि ] हैं, ग्यारह रुद्र [ प्राण और जीवात्मा ] हैं, बारह आदित्य [ महीने ] हैं,
वाणी [ जिह्वा ] बत्तीसवीं और स्वर [ उच्चारण व्यवहार ] तैंतीसवां है, यह तैंतीस देवता
हैं, इन देवताओं के हित [ सुधार ] के लिये ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह [ इन्द्र ] बताता
है । ( ओजः असि पितृभ्यः त्वा इति १०, तत् बलम् एव पितॄन् अनु सन्तनोति )
[ हे परमात्मन् ! ] तू बल है पितरों [ पालन करने वाले ज्ञानियों ] के लिये तुझे [ ग्रहण
करता हूं ], इस [ मन्त्र ] से वह [ यजमान ] बल को पितरों के पीछे पीछे फैलाता है ।
(तन्तुः असि प्रजाभ्यः त्वा इति ११, प्रजाः एव पशून् अनु सन्तनोति) [हे परमात्मन् !]
तू तन्तु [ फैलाने वाला ] है, प्रजाओं के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]--इस मन्त्र से
प्रजाओं को ही वह [ यजमान ] पशुओं के पीछे पीछे फैलाता है । ( रेवत् असि ओषधीभ्यः
त्वा इति १२, ओषधीषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू धनवान्
( त्वा ) त्वां, गृह्णामि इति शेषः ( धर्मः ) घर्म-अर्शआद्यच्, विभक्तेः सु-
( पा० ७ । १ । ३९) धर्मयुक्तः (अनितिः) अन प्राणने-क्तिच्, इट् च । अन्त-
र्गतण्यर्थः । जीवयिता (सन्धिः ) सम्यग्धारकः । संयोजकः (प्रतिधिः ) प्रत्यक्ष-
धारकः (विष्टम्भः ) विशेषेण स्तम्भकः । आश्रयदाता ( वृष्टिम् ) आनन्दवर्षम्
(अवरुन्धे ) प्राप्नोति (प्रावः) प्र + अव रक्षणे-घञ् । प्रकर्षेण रक्षकः ( अह्नांसि )
उदके नुद् च ( उ० ४ । १९७ ) अह व्याप्तौ-असुन्, नुट् च । अह्नासां व्याप्तपदा-
र्थानाम ( मिथुनम् ) क्षुधिपिशिमिथियभ्यः कित् ( उ० ३ । ५५ ) मिथ वधे मेधायां
सङ्गमे च-उनन् कित् । स्थिरस्थानम् (उशिक् ) वशः कित् ( उ० २ । ७१ ) वश
कान्तौ-इजिः, कित् । कमनीयः ( प्रकेतः ) प्र + कित ज्ञाने-अच् । प्रकर्षेण ज्ञाता
(सुदितिः ) सु + दाण् दाने-क्तिच् । महादाता (स्वरः ) उच्चारणव्यवहारः (अनु)
अनुसृत्य ( रेवत् ) रयि१-मतुप्, सम्प्रसारणं गुणश्च, मस्य वः । धनयुक्तं ब्रह्म
१. रयेर्मतौ बहुलम् ( ६ । १ । ३७ ) इस वार्तिक से मतुप् परे रहते 'रयि' को
सम्प्रसारण हुआ है ॥ सम्पा० ॥
३३

कण्डिका १४ ॥

३३८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४
[ ब्रह्म ] है, ओषधियों [ अन्न सोमलता आदि ] के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]—ओष-
धियों में ही वह [ यजमान ] यज्ञ को स्थापित करता है। ( पृतनाषाट् असि, पशुभ्यः
त्वा इति १३, प्रजाः एव पशून् अनु सन्तनोति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू संग्राम जिताने
वाला है, पशुओं के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]—इस मन्त्र से वह [ यजमान ] प्रजाओं
को ही पशुओं के पीछे पीछे बढ़ाता है। ( अभिजित् असि इति १४, वज्रः वै षोडशी,
व्यावृतः असौ वज्रः, तस्मात् एषः अन्यैः व्यावृतः ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विजयी
है, वज्र [ समान ] ही षोडशी [ प्रश्नोपनिषद् ६ । ४, गो० पू० १ । ८—प्राण, श्रद्धा,
आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन, अन्न, वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म, लोक और
नाम—इन सोलह कलाओं का स्वामी परमात्मा ] है, वह शत्रु निवारक वज्र रूप है, इसलिये
यह [ परमात्मा ] बैरियों का रोकने वाला है। ( नाभुः असि इति १५, प्रजापतिः वै
सप्तदशः, प्रजापतिम् एव अवरुन्धे ) [ हे परमात्मन् ! ] तू शत्रुनाशक है—यहां प्रजापति
[ प्रजापालक परमात्मा ] सत्रह [ गो० पू० १ । ५ चार दिशा, चार विदिशा, एक ऊपर
की, एक नीचे की, दश दिशाओं, सत्त्व, रज और तम तथा ईश्वर, जीव और प्रकृति और
संसार ] का स्वामी है, प्रजापति [ इन्द्र अर्थात् परमात्मा ] को वह [ यजमान ] पाता
है ॥ १३ ॥
भावार्थः—मनुष्य ईश्वर की उपासना प्रार्थना से पुरुषार्थ करके अपनी उन्नति करे
और परम आनन्द पावे ॥ १३ ॥
विशेषः—इस कण्डिका में पन्द्रह स्तुति मन्त्र ब्राह्मण वचन हैं ॥
कण्डिका १४ ॥
अधिपतिरसि धरुणोऽसि संधृसर्पोऽसि वयोधा असीति, प्राणोऽपानश्चक्षुः
श्रोत्रमित्येतानि वै पुरुषमकरन् । प्राणानुपैति, प्रजात्या एव । त्रिवृदसि प्रवृदसि
स्ववृदस्यनुवृदसीति, मिथुनमेव करोति । आरोहोऽसि प्ररोहोऽसि संरोहोऽस्यनु-
रोहोऽसीति, प्रजापतिरेव । वसुकोऽसि वस्यष्टिरसि वेषश्रीरसीति, प्रति¹ष्ठितिरेव ।
आक्रमोऽसि सङ्क्रमोऽस्युत्क्रमोऽस्युत्क्रान्तिरसीति, ऋद्धिरेव । यद्यद्वै सविता
( पृतनाषाट् ) छन्दसि सहः ( पा० ३ । २ । ६३ ) पृतना+षह अभिभवे—ण्विः ।
सहेः साडः सः ( पा० ८ । ३ । ५६ ) सस्य षः । पृतना संग्रामनाम—निघ० २ । १७ ।
संग्रामजेता ( षोडशी ) गो० पू० १ । ८ । प्राणादिषोडशकलानां स्वामी (व्यावृत्तः)
कर्तरि क्तः । निवारकः ( अन्यैः ) अन्येषां शत्रूणाम् ( नाभुः ) कृवापाजि०
( उ० १ । १ ) णभ हिंसायाम्—उण् । शत्रुपीड़कः ( सप्तदशः ) गो० पू० १ । ५ ।
प्राणश्रद्धाकाशादीनां सप्तदशपदार्थानां स्वामी ॥
१. अत्र प्रति इत्यनन्तरं "गत्वम् रश्मिरसि क्षयाय त्वेति क्षयो वै देवाः देवेभ्य एव" इत्यन्तः
पाठः जर्मनसंस्करणे त्रयोदश्यां कण्डिकायां वर्तते । अर्थसङ्गत्याऽस्माभिरपि तत्रैव
स्थापितः । द्र० पृ० ३३५ सम्पादकीया टि० २ ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १४ ॥ आगे और स्तोम भागों और व्याहृतियों का वर्णन ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४ ३३९
देवेभ्यः प्रासुवन्, तेनाध्नु॑वन् सवितृप्रसूता एव स्तु'वन्त्यृध्नुवन्ति । बृहस्पतये
स्तुतेति, बृहस्पतिर्वा आङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा । तदनुमत्यैव ओं भर्जनदिति, प्रातः-
सवन ऋग्भिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव । औं भुवो जनदिति,
माध्यन्दिने सवने यजुर्भिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव । ओं
स्वर्जनदिति, तृतीयसवने सामभिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव ।
अथ यद्यहीन उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामो वा स्यात् सर्वाभिः
सर्वाभिरत ऊर्ध्वं व्याहृतिभिरनुजानाति । ओं भूर्भुवः स्वर्जनद् वृधत् करद् गुहन्
महत्तच्छमोमिन्द्रवन्त स्तुतेति, सेन्द्रान्मापगायत सेन्द्रांश्च॑स्तुत इत्येव । इन्द्रियवान्
नृद्धिमान् वशीयान् भवति य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् स्तोमभागैर्यजते ॥ १४ ॥
कण्डिका १४ ॥ आगे और स्तोम भागों और व्याहृतियों का वर्णन ॥
( अधिपतिः असि १ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू अधिपति [ बड़ा राजा ] है,
( धरुणः असि २ ) तू धारण करने वाला है, ( संसर्पः असि ३ ) तू भले प्रकार व्यापक
है, ( वयोधाः असि ४ ) तू अन्न धारण करने वाला है, ( प्राणः अपानः चक्षुः श्रोत्रम्
इति एतानि वै पुरुषम् अकरन् ) [ इस प्रकार परमात्मा की स्तुति द्वारा पराक्रम और
स्वास्थ्य होने से ] प्राण [ भीतर जाने वाला श्वास ], अपान [ बाहर जाने वाला श्वास ],
नेत्र और कान, इन्होंने ही पुरुष बनाया है । ( प्रजात्यै एव प्राणान् उपैति )
[ मनुष्य ] उत्तम जन्म [ जीवन ] के लिये ही प्राणों को पाता है । ( त्रिवृत् असि ५ )
[ हे परमात्मन् ! ] तू तीनों [ भूत भविष्य वर्तमान काल ] में वर्तमान है, ( प्रवृत् असि ६ )
उत्तमता से वर्तमान है, ( स्ववृत् असि ७ ) तू अपने आप वर्तमान है, (अनुवृत् असि ८)
तू निरन्तर वर्तमान है—( मिथुनम् एव करोति ) इससे [ मनुष्य ] स्थिर ज्ञान ही करता
है । ( आरोहः असि ९ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू चढ़ने वाला है, ( प्ररोहः असि १० )
तू उपजाने वाला है, ( संरोहः असि ११ ) तू बढ़ाने वाला है, ( अनुरोहः असि १२ )
तू निरन्तर वर्तमान है— ( प्रजापतिः एव ) इससे [ मनुष्य ] प्रजापति [ प्रजापालक ]
ही होता है । ( वसुकः असि १३ ) [ हे परमात्मन् ] तू ढक लेने वाला है, ( वस्यष्टिः
१४—(अधिपतिः) सर्वोपरि राजा ( धरुणः ) कृवृदारिभ्य उनन् ( उ०
३ । ५३ ) धॄञ् धारणे—उनन् । धर्ता ( संसर्पः ) सम्यग् व्यापकः ( वयोधाः )
वयसि धाञः ( उ० ४ । २२९) वयः+डुधाञ् धारणपोषणयोः—असिः । वयः,
अन्ननाम—निघ० २ । ७ । अन्नधारकः ( प्रजात्यै ) प्रकृष्टजन्मने । उत्तमजीवनाय
( त्रिवृत् ) त्रिषु भूतभविष्यवर्तमानकालेषु वर्तमानः ( प्रवृत् ) प्रकर्षेण वर्तमानः
( स्ववृत् ) आत्मना वर्तमानः ( अनुवृत् ) निरन्तरं वर्तमानः ( मिथुनम् ) क० १३ ।
स्थिरज्ञानम् ( आरोहः ) आ + रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च—घञ् । आरोहणशीलः
( वसुकः ) उलूकादयश्च ( उ० ४ । ४१ ) वस आच्छादने—उकप्रत्ययः । आच्छादकः
१. पू. सं. 'स्तुवन्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

३४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४

असि १४) तू बस्तियों में व्यापक है, (वेषश्रीः असि १५ इति प्रतिष्ठितिरेव १) तू व्याप्त
पदार्थों में शोभा देने वाला है—इससे [मनुष्य का] प्रतिष्ठापक है ।। (आक्रमः असि १६)
[हे परमात्मन् !] तू चढ़ाई करने वाला है, (सङ्क्रमः असि १७) तू संयोग करने वाला
है, (उत्क्रमः असि १८) तू ऊंचा चढ़ने वाला है, (उत्क्रान्तिः असि १९ इति ऋद्धिः
एव) तू ऊपर को डग मारने वाला है [देखो यजु० १५ । ६], इससे [मनुष्य को]
ऋद्धि [संपत्ति] होती है। (यत् यत् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत्, तेन आध्नुवन्
सवितृप्रसूताः एव स्तुवन्ति ऋध्नुवन्ति) जो जो ही सविता [सर्वजनक परमात्मा] ने
विद्वानों के लिये प्रेरणा की है, उससे वे बढ़े हैं, परमात्मा से प्रेरणा किये हुये ही वे स्तुति
करते हैं, बढ़ते हुये रहते हैं [देखो क० १०] १। (बृहस्पतये स्तुत इति, बृहस्पतिः वै
देवानाम् आङ्गिरसः ब्रह्मा) बृहस्पति [बड़ी वेदवाणियों के पालन करने वाले विद्वान्]
के लिये तुम स्तुति करो—बृहस्पति ही विद्वानों में वेद जानने वाला ब्रह्मा है। (तत्
अनुमत्या एव ओम् भूः जनत् इति प्रातःसवने ऋग्भिः एव उभयतः अथर्वाङ्गिरोभिः
गुप्ताभिः गुप्तैः स्तुत इति एव) उस ब्रह्मा की अनुमति से—ओं भूः जनत् [यह
व्याहृति है]—प्रातःसवन यज्ञ में ऋग् मन्त्रों द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में]
निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों से रक्षा की हुयी [व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा
तुम स्तुति ही करो। (ओं भुवः जनत् इति, माध्यन्दिने सवने यजुर्भिः एव उभयतः
अथर्वाङ्गिरोभिः गुप्ताभिः गुप्तैः स्तुत इति एव) ओं भुवः जनत् [यह व्याहृति है]
माध्यन्दिन सवन में यजुर्मन्त्रों द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में] निश्चल ब्रह्म के
ज्ञानों से रक्षा की हुई [व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा, तुम स्तुति ही करो।
(ओं स्वः जनत् इति, तृतीयसवने सामभिः एव उभयतः अथर्वाङ्गिरोभिः गुप्ताभिः
गुप्तैः स्तुत इति एव) ओं स्वः जनत् [यह व्याहृति है]—तृतीयसवन में साममन्त्रों
द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में] निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों से रक्षा की हुई
[व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा, तुम स्तुति ही करो। (अथ यदि
अहीनः उक्थ्यः षोडशी वाजपेयः अतिरात्रः अप्तोर्यामः वा स्यात्, अतः ऊर्ध्वं
सर्वाभिः सर्वाभिः व्याहृतिभिः अनुजानाति) फिर जो अहीन, [गो० उ० २।८]

(वस्यष्टिः) खनिकष्यज्यसिवसि० (उ० ४। १४०) वस निवासे—इप्रत्ययः । अशूङ्
व्याप्तौ संघाते च—तिप्रत्ययः । वसि—अष्टिः । वसिषु वस्तिषु व्यापकः (वेषश्रीः)
विष्ळृ व्याप्तौ—घञ् +श्रीः । वेषाणां श्रीः यस्मात् सः । व्याप्तपदार्थशोभाप्रदः
(आक्रमः) आ+क्रमु पादविक्षेपे घञ् । आक्रमकः । (सङ्क्रमः) संयोजकः
(उत्क्रमः) ऊर्ध्वं गन्ता (उत्क्रान्तिः) ऊर्ध्वं पादविक्षेपणशीलः (अथर्वाङ्गिरोभिः)
निश्चलज्ञानैः ('उभयतः) आद्यन्तयोः (गुप्ताभिः) रक्षिताभिः, व्याहृतिभिः (गुप्तैः)
रक्षितैः, स्तोमैः (अप्तोः) गो० पू० ५। २३ । प्राप्तायाः प्रजायाः (यामः)

१. इससे आगे १३ वीं कण्डिका का कुछ पाठ लेखक प्रमाद से यहाँ आ गया था, जिसे हमने
पृ० ३३८ टि० १ में दिखा दिया है। पाठक इस अंश का अर्थ यथास्थित १३ वीं कण्डिका
पृ० ३३६ की टि० १ में देख लें ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १५ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १५ ३४१
उक्थ्य, षोडशी [ गो० उ० २ । १४ ] वाजपेय, अतिरात्र अथवा आप्तोर्याम [ गो० पू०
५ । २३ ] यज्ञ होवे उससे उपरान्त [ अर्थात् तीन तीन व्याहृतियों के अनुष्ठान के पीछे ]
सब ही व्याहृतियों से वह [ ब्रह्मा ] आज्ञा देता है । ( ओं भूर्भुवः स्वः जनद् वृधत्
करद् गुहद् महत् तत् शम् ओम् इन्द्रवन्तः स्तुत इति, सेन्द्रान् मा, अपगायत सेन्द्रान्
स्तुत इति एव ) ओम् [ सर्वरक्षक परमेश्वर है गो० पू० १ । ५ । तथा १६ ] भूः भुवः स्वः
[ सर्वाधार, सर्वव्यापक और सुखस्वरूप परमात्मा है, गो० पू० १ । ६ ], जनद्, वृधत्, करत्,
गुहत्, महत्, तत्, शम्, ओम्, [उत्पन्न करने वाला-गो०पू० १ । ८, बढ़ती वाला, बनाने वाला,
सबमें अन्तर्यामी, पूजनीय, फैला हुआ ब्रह्म-गो०पू० १ । १०, शान्तिकारक-गो०पू० १ । ११
और रक्षक ब्रह्म है, इन व्याहृतियों के साथ ] इन्द्रवान् [ इन्द्र वाले मन्त्रों का प्रयोग करते
हुये ] तुम स्तुति करो, इन्द्र सहित [ इन्द्र वाले मन्त्रों सहित स्तोमों ] को बुरी ध्वनि से मत
गाओ, इन्द्र सहित [ स्तोमों ] को ही गाओ । ( इन्द्रियवान् न्युद्ध्रिमान् वशीयान् भवति,
यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् स्तोमभागेः यजते ) वह पुरुष पुष्ट इन्द्रियों वाला, नित्य
सम्पत्ति वाला और अत्यन्त जितेन्द्रिय [ वा स्वतन्त्र ] होता है, जो ऐसा जानता है, और जो
ऐसा जानकार पुरुष स्तोम भागों से यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] करता है ॥ १४ ॥
भावार्थ :-जो मनुष्य परमात्मा के गुणों के गूढ़ विचार से पदार्थों के विज्ञान द्वारा
आत्मोन्नति करते हैं, वे ही पराक्रमी जन महाधनी होकर संसार में यशस्वी होते हैं ॥ १४ ॥
कण्डिका १५ ॥
यो ह वा आयतांश्च प्रतियतांश्च स्तोमभागान् विद्यात् स१ वृधर्धमानयोः
सवृतसोमयोः, ब्रह्मा स्यात्२ स्तुतेषे स्तुतौर्जे स्तुत देवस्य सवितुः सवे बृहस्पतिं वः
प्रजापतिं वो वसून् वो देवान् रुद्रान्वो देवानादित्यान्वो देवान् साध्यान्वो देवाना-
पत्यान्वो देवान्विश्वान्वो देवान् सत्रान्वो देवान्विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्योऽस्मा-
कमस्तु केवल इतः कृणोतु वीर्यम्, इत्येते ह वा आयताश्च प्रतियताश्च स्तोम-
भागाः, ताञ्जपन्नभ्युत्थाय परेषां ब्रह्माणमवेक्षेत । नेत एषामधःशिरा ब्रह्मा पतति,
ततो यज्ञः, ततो यजमानः । यजमानेऽधःशिरसि पतिते स देशोऽधःशिराः पतति ।
यस्मिन्नर्धे यजन्ते देवाश्च ह वा असुराश्च, सवृतसोमौ३यज्ञावतनुताम् । अथ बृह-
स्पतिराङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा, स आयतांश्च प्रतियतांश्च स्तोमभागान् जपन्नु-
गो० पू० ५ । २३ । नियमः ( सेन्द्रान् ) इन्द्रसहितान् स्तोमान् ( मा ) निषेधे
( अपगायत ) अपगानेन कुत्सितध्वनिना कुरुत ( इन्द्रियवान् ) पुष्टेन्द्रिययुक्तः
( न्युद्ध्रिमान् ) नित्यसम्पत्तिमान् ( वशीयान् ) वश + ईयसुन् । अतिशयेन
जितेन्द्रियः, स्वतन्त्रः ॥
१. पू. सं. 'च' इति पाठः ॥ २. पू. सं. "ब्रह्मास्याः" इति पाठः ॥
३. पू० सं० "सवृतसोमः" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १५ ॥ स्तोम भागों से शत्रुओं का नाश ॥

३४२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १५
प॒र्यु॑पर्यसुराणां ब्रह्माणमवेक्ष॑१त । तत एषामधःशिरा ब्रह्माऽपतत्, ततो यज्ञः, ततो-
ऽसुरा इति ॥ १५ ॥
कण्डिका १५ ॥ स्तोम भागों से शत्रुओं का नाश ॥
( यः ह वै विष्पर्धमानयोः सवृत्तसोमयोः आयतान् च प्रतियतान् च स्तोम-
भागान् विद्यान्, स ब्रह्मा स्यान्, देवस्य सवितुः सवे वः वृहस्पतिं प्रजापतिम् इषे स्तुत
ऊर्जे स्तुत स्तुत ) जो [ परमात्मा ] ही विविध प्रकार लगातार उन्नति वाले दो समान
स्वीकार किये हुये सोम यज्ञ वालों के लम्बे और चौड़े स्तोम भागों [ स्तुति योग्य व्यवहार
के भागों ] को निश्चय करके जाने वह ब्रह्मा होवे [ तुम ] प्रकाशमान प्रेरक [ परमात्मा ]
की प्रेरणा में अपने बीच [ उस ] बृहस्पति [ बड़े बड़े लोकों के पालक ] और
प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] की अन्न के लिये स्तुति करो, पराक्रम के लिये
स्तुति करो, स्तुति करो । ( वः वसून्, वः देवान् रुद्रान्, वः देवान्, आदित्यान्, वः
देवान् साध्यान्, वः देवान् आप्त्यान्, वः विश्वान् देवान्, वः सर्वान् देवान् वः देवान्
विश्वतः जनेभ्यः परिहवामहे, अस्माकं केवलः अस्तु ) तुम वसुओं [ निवास कराने वालों]
को, तुम विजयी रुद्रों [ शत्रुओं के रुलाने वालों ] को, तुम कामना योग्य आदित्यों [ अखण्ड-
व्रतियों ] को, तुम गति वाले साध्यों [ व्यवहार साधकों ] को, तुम दिव्य गुण वाले आप्त
[ यथार्थ वक्ता ] पुरुषों में रहने वालों को, तुम सब आनन्ददायकों को, तुम सब व्यवहार-
कुशलों को, और तुम सब स्तुति योग्यों को सब प्राणियों के लिए सब प्रकार हम बुलाते हैं।
वह [ परमात्मा ] हमारा सेवनीय होवे ( इतः वीर्यं कृणोतु ) इस [ व्यवहार ] से वह
[ परमात्मा ] वीरत्व करे—( इति एते ह वै आयताः च प्रतियताः च स्तोमभागाः,
तान् जपन् उपरि उपरि परेषां ब्रह्माणम् अवेक्षेत ) यह ही निश्चय करके लम्बे और
चौड़े स्तोम भाग [ स्तुति योग्य व्यवहारों के भाग ] हैं, उनको जपता हुआ [ विचारता
हुआ ] ऊपर ऊपर होकर वैरियों के ब्रह्मा [पुरोहित] को निहारे [ उसके छल बल रोके ] ।
( ततः एषां ब्रह्मा अधःशिराः पतति, ततः यज्ञः, ततः यजमानः ) इस [ व्यवहार ] से
इन [ वैरियों ] का ब्रह्मा ओंधे सिर गिरता है, उससे यज्ञ [ संगति व्यवहार ], उससे
यजमान [ ओंधे सिर गिरता है ] । ( यजमाने अधःशिरसि पतिते सः देशः अधःशिराः
पतति ) यजमान के ओंधे सिर गिरने पर वह देश ओंधे सिर गिरता है । ( यस्मिन् अर्द्धे
१५—( आयतान् ) आ+यमु उपरमे—क्तः, वा यती प्रयत्ने—अच् । दीर्घान्
( प्रतियतान् ) विस्तीर्णान् ( स्तोमभागान् ) स्तुत्यव्यवहारभागान् ( विद्यात् ) जानाति
( विष्पर्धमानयोः ) विविधा स्पर्धा श्रमोन्नतेर्ययोस्तयोः ( सवृत्तसोमयोः ) समान-
स्वीकृतसोमयज्ञयोः ( इषे ) अन्नाय ( ऊर्जे ) पराक्रमाय ( सवितुः ) प्रेरकस्य परमेश्व-
रस्य ( सवे ) प्रेरणायाम् ( वृहस्पतिम् ) बृहतां लोकानां पालकं परमात्मानम् ( वः )
युष्माकं मध्ये ( वः ) युष्मान् ( वसून् ) निवासानशीलान् ( रुद्रान् ) शत्रुरोदकान्
( आदित्यान् ) अखण्डव्रतिनः पुरुषान् ( साध्यान् ) व्यवहारसाधकान् ( आप्त्यान् )
१. पू० सं० 'अवेक्षेत' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १६ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १६ ३४३
देवाः च ह वै असुराः च यजन्ते, सवृतसोमौ यज्ञं अतनुताम् ) जिस ऋद्धि युक्त
व्यवहार में देव [ विद्वान् लोग ] और असुर [ अविद्वान् ] यज्ञ करते हैं, दो समान स्वीकार
किये हुये सोम यज्ञ विस्तृत होवें । ( अथ आङ्गिरसः वृहस्पतिः देवानां ब्रह्मा, सः आयतान्
च प्रतियतान् च स्तोमभागान् जपन् उपरि उपरि असुराणां ब्रह्माणम् अवैक्षत ) फिर
वह वेदवेत्ता बृहस्पति देवताओं का ब्रह्मा है, उसने आयतों [ लम्बे ] और प्रतियतों [ चौड़े ]
स्तोमभागों को जपते हुवे [ विचारते हुवे ] ऊपर ऊपर रहकर असुरों के ब्रह्मा को
निहारा । ( ततः एषां ब्रह्मा अधःशिराः अपतत्, ततः यज्ञः, ततः असुराः इति ) उससे
इन [ असुरों ] का ब्रह्मा नीचे सिर गिर गया, उससे यज्ञ और उससे असुर [ नीचे सिर ]
गिर गये ॥ १५ ॥
भावार्थः—जहां पर दो पुरुष शत्रुता करके समान प्रयत्न करते हैं, वहां जिसका ब्रह्मा
वा पुरोहित अधिक चतुर होता है, वह विजय पाता है ॥ १५ ॥
कण्डिका १६ ॥
देवा यज्ञं पराजयन्त, तमाग्नीध्रात्पुनरुपाजयन्त, तदेतद्यज्ञस्यापराजितं,
यदाग्नीध्रं यदाग्नीध्रा १'धिष्ण्यान्विहरति । तत एवैनं पुनस्तनुते पराजित्यै । अप खलु
वा एते गच्छन्ति, ये बहिष्पवमानं सर्पन्ति । बहिष्पवमाने स्तुत आह अग्नी२त्,
अग्नीन्विहर, बर्हिःस्तृणीहि, पुरोडाशानलङ्कुर्विति । यज्ञमेवापराजित्य पुनस्तन्वाना
आयन्त्यङ्गारैर्द्वे सवने विहरति, शलाकाभिस्तृतीयसवनं सशुकत्वाय । अथो
सम्भवत्येवमेवैतत्, दक्षिणतो वै देवानां यज्ञं रक्षांस्यजिघांसन्, तान्याग्नीध्रेणापाघ्नत ।
तस्माद्दक्षिणामुखस्तिष्ठन्नग्नीत् प्रत्याश्रावयति, यज्ञस्याभिजित्यै रक्षसामपहत्यै
रक्षसामपहत्यै ॥ १६ ॥
कण्डिका १६ ॥ आग्नीध्र द्वारा यज्ञ की सिद्धि ॥
( देवाः यज्ञम् पराजयन्त ) देवताओं ने यज्ञ को हरा दिया । ( तम् आग्नीध्रात्
पुनः उपायजन् ) उसको वे आग्नीध्र [ अग्नि प्रज्वलन स्थान ] से फिर जीत कर लाये ।
( तत् एतत् यज्ञस्य अपराजितम्, यत् आग्नीध्रम् यत् आग्नीध्रात् धिष्ण्यान् विहरति )
आप्त—यत् । आप्तेषु यथार्थवक्तृषु भवान् ( विश्वतः ) सर्वेभ्यः । सर्वान् ( परि )
सर्वतः (हवामहे) आह्वयामः (जनेभ्यः ) जनानां हिताय ( केवलः ) सेवनीयः (वीर्यम्)
वीरत्वम् ( परेषाम् ) शत्रूणाम् ( अवैक्षत ) अवेक्षणेन प्रतिजागरणेन अपश्यत् (एषाम्)
परेषांम् । शत्रूणाम् ( अर्द्धे ) ऋद्धियुक्ते व्यवहारे ( सवृतसोमौ ) समानस्वीकृतसोमौ
( अतनुताम् ) विस्तृतौ भवताम् ॥
१६—( परा अजयन्त ) पराजितवन्तः ( आग्नीध्रात् ) अग्निगृहात् ( उप-
अजयन्त ) उपेत्य जितवन्तः ( अपराजितम् ) अपराजयत्वम् ( धिष्ण्यान् ) सानसि-
१. पू. सं. 'आग्नीध्रा' इति पाठः ॥
२. पू. सं. 'अग्नीन्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १७ ॥

३४४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १६
सो यह ही यज्ञ का न हार जाना है, जो आग्नीध्र है; और जो आग्नीध्र से धिष्णियों [ यज्ञ
अग्नियों ] को वह विस्तृत करता है। (ततः एव एनं पुनः अपराजित्यै तनुते) फिर ही
इस [ यज्ञ ] को न हराने के लिये वह विस्तृत करता है। ( एते वै खलु अपगच्छन्ति, ये
बहिष्पवमानं सर्पन्ति ) वे लोग निश्चय करके नहीं हटते हैं, जो बहिष्पवमान [ बाहिरले
पवित्र स्थान विशेष ] में जाते हैं। (बहिष्पवमाने स्तुते अग्नीत् आह—अग्नीन् विहर,
बर्हिः स्तृणीहि, पुरोडाशान् अलङ्कुरु इति ) बहिष्पवमान की स्तुति किये जाने पर
अग्नीत् [ अग्नि प्रदीपक ऋत्विज् ] कहता है—तू अग्नियों को विस्तृत कर, आसन बिछा और
पुरोडाशों [ पक्वान्न विशेषों ] को सजा । (यज्ञम् एव अपराजित्य पुनः तन्वानाः आयन्ति,
अङ्गारैः द्वे सवने विहरति, शलाकाभिः सशुक्रत्वाय तृतीयसवनम्) यज्ञ को न हरा कर
फिर [ उसको ] फैलाते हुये वे आते हैं, अङ्गारों [ निर्धूम अग्नियों ] से दोनों सवनों
[ प्रातःसवन, माध्यन्दिन सवन ] को वह विस्तृत करता है, और शलाकाओं से समान वीरत्व
के लिये तृतीय सवन को [ विस्तृत करता है ] । (अथो एवम् एव एतत् सम्भवति,
दक्षिणतः वै देवानां यज्ञं रक्षांसि अजिघांसन्, तानि आग्नीध्रेण अपाघ्नत ) फिर ऐसा
ही यह हो सकता है—दक्षिण [ दक्षिण आदि ] दिशा में ही देवताओं के यज्ञ को राक्षसों ने
नाश करना चाहा, उनको आग्नीध्र [ अग्नि प्रज्वालन ] द्वारा [ देवताओं ने ] हरा दिया ।
( तस्मात् दक्षिणामुखः तिष्ठन् अग्नीत् यज्ञस्य अभिजित्यै रक्षसाम् अपहत्यै रक्षसाम्
अपहत्यै प्रत्याश्रावयति ) इसलिये दक्षिण मुख बैठा हुआ अग्नीत् [ अग्नि प्रदीपक ऋत्विज् ]
यज्ञ की पूरी जीत के लिये और राक्षसों की हार के लिये, राक्षसों की हार के लिये स्तुति
सुनाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः—जैसे यज्ञ में अग्नि प्रज्वलित करके यज्ञ के विघ्नों को हटाते हैं, वैसे ही
मनुष्य पराक्रम बढ़ाकर शत्रुओं का नाश करें ॥ १६ ॥
कण्डिका १७ ॥
तदाहुः, अथ कस्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रवृत्ताहुतीर्जुह्वति, न हविर्यज्ञ इति ।
अकृत्स्ना वा एषा देवयज्या, यद्धविर्यज्ञः । अथ हैषैव कृत्स्ना एषा देवयज्या, यत्
सौम्योऽध्वरः, तस्मात् सौम्य एवाध्वरे प्रवृत्ताहुतीर्जुह्वति । जुष्टो वाचे भूयासं जुष्टो
वाचस्पतये देवि वाग् यद्वाचो मधुमत्तमं, तस्मिन्मा धाः स्वाहा वाचे स्वाहा वाचस्पतये
स्वाहा सरस्वत्यै स्वाहा सरस्वत्या इति, पुरस्तात् स्वाहाकारेण जुहोति । तस्माद्वाग्
अत ऊर्ध्वमुत्सृष्टा यज्ञं वहति । मनसोन्तरा, मनसा हि मनः प्रीतम् । तदु हैके
सप्ताहुतीर्जुह्वति, सप्त च्छन्दांसि प्रवृत्तानि प्रतिमन्त्रमिति वदन्तः । यथा मेखला
पर्यस्यते मेध्यस्य चामेध्यस्य च विहृत्या एवं हवैते न्युप्यन्ते मेध्यस्य चामेध्यस्य च
वर्णसिपर्णसि० ( उ० ४ । १०७ ) त्रिधृषा प्रागल्भ्ये—ण्यप्रत्ययः, ऋकारस्य इकारः,
यद्वा धिष शब्दे—ण्यः । अग्नीत् ( विहरति ) विस्तारयति (अपराजित्यै) अपराभवाय
(खलु) निषेधे (अङ्गारैः) अङ्गिमदिमन्दिभ्य आरन् ( उ० ३ । १३४ ) अगि गतौ—
आरन् । निर्धूमाग्निभिः (सशुक्रत्वाय) समानवीर्यत्वाय ( सम्भवति ) समर्थो भवति
(अपाघ्नत) पराजितवन्तः । नाशितवन्तः ॥

कण्डिका १७ ॥ प्रवृत्त आहुतियों का वर्णन ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १७ ३४५
विहृत्यै यज्ञस्य विहृत्यै । प्राचीनं हि धिष्ण्येभ्यो देवानां लोकाः, प्रतीचीनं मनुष्याणाम् ।
तस्मात् सोमं पिबता प्राञ्चो धिष्ण्या नोपसर्प्याः । जनं ह्येतद्देवलोकं ह्यध्यारोहन्ति,
तेषामेतदायतनं चोदयनं च, यदाग्नीध्रं च सदश्च । तद्योऽविद्वान् सञ्चरति, आर्त्ति-
मार्च्छति । अथ यो विद्वान् सञ्चरति, न स धिष्णीयामार्त्तिमार्च्छति ॥ १७ ॥
कण्डिका १७ ॥ प्रवृत्त आहुतियों का वर्णन ॥
( तत् आहुः, अथ कस्मात् सौम्ये एव अध्वरे प्रवृत्ताहुतीः जुह्वति न हविर्यज्ञे
इति ) यह कहते हैं-फिर किस लिये सोम वाले ही यज्ञ में प्रवृत्ताहुति [ लगातार आहुतियों ]
को वे देते हैं और हविर्यज्ञ में नहीं। ( अकृत्स्ना वै एषा देवयज्या, यत् हविर्यज्ञः )
[ उत्तर ] असम्पूर्ण ही यह देवयज्या है जो हविर्यज्ञ है । ( अथ ह एषा एषा एव कृत्स्ना
देवयज्या, यत् सौम्यः अध्वरः, तस्मात् सौम्ये एव अध्वरे प्रवृत्ताहुतीः जुह्वति ) फिर
यह ही निश्चय करके सम्पूर्ण देवयज्या है, जो सोम वाला यज्ञ है, इसलिये सोम वाले ही
यज्ञ में प्रवृत्त आहुतियां वे देते हैं। ( वाचे जुष्टः भूयासम्, वाचस्पतये जुष्टः, देवि वाक्
यत् वाचः मधुमत्तमम्, तस्मिन् मा धाः स्वाहा, वाचे स्वाहा, वाचस्पतये स्वाहा,
सरस्वत्यै सरस्वत्यै स्वाहा इति पुरस्तात् स्वाहाकारेण जुहोति ) मैं वाणी के लिये प्रसन्न
होऊँ, वाचस्पति [ वाणी के स्वामी परमात्मा ] के लिये प्रसन्न [ होऊँ ] हे देवि वाणी ! जो
वाणी का अत्यन्त मधुर कर्म है उसमें मुझको स्वाहा [ सुवाणी के साथ ] धारण कर, वाणी
के लिए स्वाहा [ सुन्दर वाणी वा आहुति ] है, वाचस्पति के लिये स्वाहा है, सरस्वती
[ विज्ञानवती विद्या ] के लिए, सरस्वती के लिए स्वाहा है—इस मन्त्र से पहिले स्वाहा शब्द
के साथ वह हवन करता है। ( तस्मात् वाक् अतः ऊर्ध्वम् उत्सृष्टा यज्ञं वहति ) इसलिए
इसके उपरान्त वाणी छुटी हुई होकर यज्ञ को ले चलती है । ( मनसः अन्तरा मनसा हि
मनः प्रीतम् ) मन के भीतर मन के साथ ही मन प्रसन्न रहता है ।
( तत् उ ह एके सप्त आहुतीः जुह्वति, सप्त छन्दांसि प्रतिमन्त्रं प्रवृत्तानि इति
वदन्तः ) फिर कोई कोई सात आहुतियां देते हैं—सात छन्द एक-एक मन्त्र में प्रवृत्त हैं—
ऐसा कहते हुये । ( यथा मेखला मेध्यस्य च अमेध्यस्य च विहृत्यै पर्यस्यते, एवं ह एव
एते मेध्यस्य च अमेध्यस्य च यज्ञस्य विहृत्यै विहृत्यै न्युप्यन्ते ) [ उत्तर ] जिस प्रकार
मेखला [ यज्ञ सीमा ] पवित्र वस्तु के और अपवित्र वस्तु के अलग करने के लिए डाली
जाती है, वैसे ही यह [ पदार्थ ] पवित्र एवं अपवित्र वस्तु के [पवित्र हुए २] यज्ञ के विस्तार
के लिए, विस्तार के लिए ही [ अग्नि में ] डाले जाते हैं। ( धिष्ण्येभ्यः हि प्राचीनं देवानां
लोकाः, प्रतीचीनं मनुष्याणाम्) अग्नियों से पूर्व दिशा वाला स्थान ही देवताओं के और पश्चिम
१७—( जुह्वति ) प्रक्षिपन्ति ( अकृत्स्ना ) असम्पूर्णा ( जुष्टः ) प्रीतः । सेवितः
( मधुमत्तमम् ) अतिशयेन माधुर्य्ययुक्तं कर्म ( सरस्वत्यै ) विज्ञानयुक्तायै वाचे
( पुरस्तात् ) अग्रे ( उत्सृष्टा ) त्यक्ता ( प्रीतम् ) प्रसन्नम् ( मेखला ) यज्ञसीमा
( मेध्यस्य ) पवित्रपदार्थस्य ( अमेध्यस्य ) अपवित्रव्यवहारस्य ( विहृत्यै ) वि+हृञ्
हरणे—क्तिन् । पृथक्करणाय । विस्ताराय ( प्राचीनम् ) पूर्वदिशि वर्तमानं स्थानम्

कण्डिका १८ ॥

३४६ 'गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १८
दिशा वाला स्थान मनुष्यों के लोक हैं । (तस्मात् सोमं पिबता प्राञ्चः धिष्ण्याः न उपसर्प्याः)
इसलिए सोम पीने वाले पुरुष करके पूर्व दिशा वाली अग्नियें अब न प्राप्त की जावें । ( एतत्
हि जनं देवलोकं हि अध्यारोहन्ति ) इससे ही जन [ महत्लोक से ऊपर वाले ] देवलोक
को ही वे चढ़ जाते हैं । (तेषाम् एतत् आयतनम् च उदयनं च, यत् आग्नीध्रं च सदः च)
उनका यह विश्राम स्थान और उदय स्थान है जो आग्नीध्र [ अग्नि प्रज्वलन ] और सदः
[ बैठक ] है । (तत् यः अविद्वान् सञ्चरति, आर्तिम् आच्छर्ति ) इसलिए जो अजानकार
[ यज्ञ ] करता है, वह पीड़ा पाता है । ( अथ यः विद्वान् सञ्चरति, सः धिष्णीयाम् आर्तिं
न आच्छर्ति ) और जो विद्वान् [ यज्ञ ] करता है, वह अग्नि सम्बन्धी पीड़ा नहीं
पाता है ॥ १७ ॥
भावार्थ :—मनुष्यों को चाहिये कि सदा समय के अनुकूल वाणी बोलें, पवित्र और
अपवित्र की सीमा करें और यथायोग्य सब को बैठक देवें ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
प्रजापतिर्वै यज्ञः, तस्मिन् सर्वे कामाः सर्वा इष्टीः सर्वममृतत्वम् । तस्य हैते
गोप्तारः, यद्धिष्ण्याः१, तान् सदः प्रस्रप्स्य२न् नमस्करोति, नमो नम इति । न हि
नमस्कारमतिदेवाः, ते ह नमसिताः कर्त्तारमतिसृजन्तीति । तत एतं प्रजापतिं यज्ञं प्रपद्यते,
नमो नम इति । न हि नमस्कारमतिदेवाः, स तत्रैव यजमानः सर्वान् कामानाप्नोति
सर्वान् कामानाप्नोति ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ प्रजापति को नमस्कार ॥
( प्रजापतिः वै यज्ञः, तस्मिन् सर्वे कामाः सर्वाः इष्टीः सर्वम् अमृतत्वम् )
प्रजापति [ प्रजापालक ] ही यज्ञ [ संगति व्यवहार ] है, उसमें सब मनोरथ, सब यज्ञ
क्रियायें और सब अमरपन [ मोक्ष आनन्द ] है । ( तस्य ह एते गोप्तारः यत् धिष्ण्याः,
तान् सदः प्रस्रप्स्यन् नमस्करोति, नमो नमः इति ) उसके ही यह रक्षक हैं, जो अग्नि
देवता वाले [ ऋत्विज् ] हैं, उनको सद [ यज्ञशाला ] में जाने की इच्छा करता हुआ
[ यजमान ] नमस्कार करता है—नमो नमः [बहुत बहुत नमस्कार है] । ( देवाः नमस्कारम्
अति.न हि, ते ह नमसिताः कर्त्तारम् अतिसृजन्ति ) देवता [ विद्वान् लोग ] नमस्कार
( प्रतीचीनम् ) पश्चिमदिशि वर्त्तमानं स्थानं (प्राञ्चः) पूर्वदिशि वर्तमानाः (न) सम्प्रति ।
निषेधे ( जनम् ) महोलोकादूर्ध्वलोकम् ( आयतनम् ) विश्रामस्थानम् ( उदयनम् )
उदयस्थानम् ( धिष्णीयाम् ) अग्निसम्बन्धिनीम् ॥
१८—( इष्टीः ) पूर्वसवर्णदीर्घः । इष्टयः । यज्ञक्रियाः ( धिष्ण्याः ) अग्नि-
देवताकाः । ऋत्विजः ( प्रस्रप्स्यन् ) प्रगमिष्यन् ( अति ) अतिक्रम्य । तिरस्कृत्य
( कर्त्तारम् ) नमस्कर्त्तारम् ( अतिसृजन्ति ) आशीर्वादं ददति ॥
.१. पू. सं. "धिष्ण्यीयः" इति पाठः ॥
२. पू. सं. "प्रसृप्स्यन् मस्करोति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १९ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० १९ ३४७
का तिरस्कार करके नहीं रहते, वे अवश्य [ दूसरों से ] नमस्कार किये गये नमस्कार करने
वाले को [ आशीर्वाद ] देते हैं [ यह गोप्ताओँ को आशीर्वाद का विषय हुआ ] । ( ततः
एतं प्रजापतिं यज्ञं प्रपद्यते, नमो नमः इति ) फिर इस प्रजापति यज्ञ में वह [ यजमान ]
पहुँचता है--नमो नमः [ कहता है ] । ( देवाः नमस्कारम् अति न हि, सः यजमानः
तत्र एव सर्वान् कामान् आप्नोति सर्वान् कामान् आप्नोति ) देवता [ विद्वान् लोग ]
नमस्कार का तिरस्कार करके नहीं रहते, वह यजमान उस [नमस्कार करने] में सब मनोरथों
को पाता है, सब मनोरथों को पाता है ॥ १८ ॥
भावार्थ :--बड़े बड़ों की आदरपूर्वक सम्मति मानने से मनुष्य के मनोरथ सिद्ध
होते हैं ॥ १८ ॥
कण्डिका १९ ॥
यो वै सदस्यान् गन्धर्वान् वेद, न सदस्यामार्ट्तिमार्च्छति । सदः प्रसृप्सन् ब्रूयादु-
पद्रष्ट्रे नम इति, अग्निर्वे द्रष्टा, तस्मा उ एवात्मानं परिदधाति सर्वमायुरेति न पुरा
जरसः प्रमीयते, य एवं वेद । १ । सदः प्रसृप्य ब्रूयादुपश्रोत्रे नम इति । वायुर्वा उपश्रोता,
तस्मा उ एवात्मानं परिदधाति सर्वमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते, य एवं वेद । २ ।
सदः प्रसर्पन् ब्रूयात्, अनुख्यात्रे नम इति आदित्यो वा अनुख्याता तस्मा उ एवात्मानं
परिदधाति सर्वमायुरेति न पुरा जरसः प्रमीयते, य एवं वेद । ३ । सदः प्रसृप्तो ब्रूयात्,
उपद्रष्ट्रे नम इति । ब्राह्मणो वा उपद्रष्टा, तस्मा उ एवात्मानं परिदधाति सर्वमायुरेति
न पुरा जरसः प्रमीयते, य एवं वेद । ४ । एते वै सदस्या गन्धर्वाः । स य¹ एवमेतान्
सदस्यान् गन्धर्वान्विद्वान् सदः प्रसर्पति, स सदस्यामार्तिमार्च्छति । अथ यो विद्वान्
सञ्चरति, न सदस्यामार्तिमार्च्छति । एतेन ह स्म वा अङ्गिर²सः सर्वं सदः पर्य्याहुः,
ते न सदस्यामार्त्तिमार्च्छन्ति । अथ यान् कामयेत न सदस्यामार्त्तिमार्च्छेयुरिति, तेभ्य
एतेन सर्वं सदः परिब्रूयात्ते न सदस्यामार्त्तिमार्च्छन्ति । अथ यं कामयेत प्रमीयेतेति,
तमेतेभ्य आवृश्चेत् प्रमीयते ॥ १६ ॥
कण्डिका १९ ॥ सदस्य गन्धर्वों को नमस्कार ॥
( यः वै सदस्यान् गन्धर्वान् वेद, सदस्याम् आर्त्तिं न आर्च्छति ) जो [ यजमान ]
सदस्य [ यज्ञशाला में बैठने वाले ] गन्धर्वों [ वेदवाणी वा पृथिवी धारण करने वाले विद्वानों ]
को जानता है, वह यज्ञशाला में होने वाली पीड़ा को नहीं पाता है । ( सदः प्रसृप्सन्
ब्रूयात्, उपद्रष्ट्रे नमः इति ) सद [ यज्ञशाला ] में जाना चाहता हुआ [ यजमान ]
बोले-उपद्रष्टा [ अधिक देखने वाले ] को नमस्कार है, ( अग्निः वै द्रष्टा तस्मै उ एव
१६- ( सदस्यान् ) सदसि यज्ञशालायां भवान् ( गन्धर्वान् ) गां वाणीं पृथिवीं
गतिं वा धरतीति गन्धर्वः । कृगृशॄदृभ्यो वः ( उ० १ । १५५ ) गो+धृञ् धारणे—
वप्रत्ययः, गोशब्दस्य गम् । वेदवाणीधारकान् भूमिधारकान् ( उपद्रष्ट्रे )
१. पू. सं. “यः” इति नास्ति ॥ २. पू. सं. ‘आङ्गिरसः’ इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

३४८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १६
आत्मानं परिदधाति, सर्वम् आयुः एति, जरसः पुरा न प्रमीयते, यः एवं वेद १ ) अग्नि
ही द्रष्टा [ देखने वाला, ज्योति वाला ] है, उसके लिये [ उसके समान बल पाने के लिये ]
ही अपने को वह सब प्रकार पुष्ट करता है, पूर्ण आयु पाता है, और बुढ़ापे से पहिले नहीं
मरता, जो ऐसा जानता है। १। ( सदः प्रसृप्य ब्रूयात्—उपश्रोत्रे॑ नमः इति ) सद
[ यज्ञशाला ] को चलकर वह बोले—उपश्रोता [ बहुत सुनने वाले ] के लिये नमस्कार है।
( वायुः वै उपश्रोता, तस्मै उ एव आत्मानं परिदधाति, सर्वम् आयुः एति, जरसः पुरा
न प्रमीयते, यः एवं वेद २ ) वायु ही उपश्रोता [ भले प्रकार सुनने वाला, सुनने का
साधन ] है, उसके लिये [ उसके समान बल पाने के लिये ] ही अपने को वह सब प्रकार
पुष्ट करता है, पूर्ण आयु पाता है, और बुढ़ापे से पहिले नहीं मरता, जो ऐसा जानता
है। २। ( सदः प्रसर्पन् ब्रूयात्, अनुख्यात्रे नमः इति ) यज्ञशाला में आगे को चलता हुआ
वह बोले—अनुख्याता [ निरन्तर प्रसिद्धि करने वाले ] के लिये नमस्कार है। ( आदित्यः
वै अनुख्याता तस्मै उ एव आत्मानं परिदधाति, सर्वम् आयुः एति, जरसः पुरा न
प्रमीयते, यः एवं वेद ३ ) प्रकाशमान सूर्य ही [ अनुख्याता ] प्रसिद्धि करने वाला है,
उसके लिये [ उसके समान बल पाने के लिये ] ही वह अपने को सब प्रकार पुष्ट करता है,
सम्पूर्ण आयु पाता है, और बुढ़ापे से पहिले नहीं मरता, जो ऐसा जानता है। ३ । ( सदः
प्रसृतः ब्रूयात्, उपद्रष्ट्रे॑ नमः इति) यज्ञशाला में पहुँचा हुआ वह कहे—उपद्रष्टा [भली भांति
देखने वाले] के लिये नमस्कार है। (ब्राह्मणः वै उपद्रष्टा तस्मै उ एव आत्मानं परिदधाति,
सर्वम् आयुः एति, जरसः पुरा न प्रमीयते, यः एवं वेद ४ ) ब्राह्मण [ वेदवेत्ता ब्रह्मा ]
ही उपद्रष्टा है, उसके लिये [ उसके समान बल पाने के लिये ] ही वह अपने को सब प्रकार
पुष्ट करता है, सम्पूर्ण आयु पाता है, और बुढ़ापे से पहिले नहीं मरता, फिर जो ऐसा जानता
है। ४। ( एते वै सदस्याः गन्धर्वाः ) यह ही सदस्य [ यज्ञशाला में बैठने वाले ] गन्धर्व
[ वेदवाणी वा पृथिवी के धारण करने वाले ] हैं। ( सः यः एवम् एतान् सदस्यान्
गन्धर्वान् अविद्वान् सदः प्रसर्पति, सः सदस्याम् आर्त्तिम् आर्च्छति) फिर जो इस प्रकार इन
सदस्य गन्धर्वों को न जानता हुआ पुरुष यज्ञशाला में घुस जाता है, वह यज्ञशाला सम्बन्धी
पीड़ा पाता है। ( अथ यः विद्वान् सञ्चरति सदस्याम् आर्त्तिम् न आर्च्छति ) फिर जो
[ इनको ] जानता हुआ पुरुष [ यज्ञशाला में ] चलता है, वह यज्ञशाला सम्बन्धी पीड़ा
नहीं पाता। ( एतेन ह स्म वै अङ्गिरसः सर्वं सदः पर्य्याहुः, ते सदस्याम् आर्तिं न
आर्च्छन्ति ) इस [ व्यवहार ] से ही आङ्गिरस [ वेदवेत्ता लोग ] सब यज्ञशाला का बखान
करते हैं, वे यज्ञ सम्बन्धी पीड़ा नहीं पाते। ( अथ यान् कामयेत सदस्याम् आर्तिं न
आर्च्छेयुः इति, तेभ्यः एतेन सर्वं सदः परिब्रूयात्, ते सदस्याम् आर्तिं न आर्च्छन्ति )
फिर वह जिन [ पुरुषों ] को चाहे—यह लोग यज्ञशाला सम्बन्धी पीड़ा न पावें—उनसे इस
उप+दृशिर् प्रेक्षणे—तृच् । अधिकदर्शकाय ( परिदधाति ) सर्वतः पोषयति ।
समर्पयति ( प्रमीयते ) प्रम्रियते ( उपश्रोत्रे ) अधिकश्रवणसाधकाय ( अनुख्यात्रे )
निरन्तरख्यापकाय । प्रसिद्धिकारकाय ( अविद्वान् ) अजानन् ( अङ्गिरसः )
वेदवेत्तारः ॥

कण्डिका २० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २० १४९
प्रकार सब यज्ञशाला को वह [ ब्रह्मा ] बता देवे, वे यज्ञशाला सम्बन्धी पीड़ा नहीं पाते हैं।
( अथ यं कामयेत प्रमीयेत इति, तम् एतेभ्यः आवृश्चेत् प्रमीयते ) फिर जिस [ पुरुष ]
को चाहे--वह मर जावे, उसको इन [ लोगों ] के हित के लिये वह छेद डाले, वह मर
जाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः--मनुष्य सत्कर्मियों के आदर और दुष्कर्मियों के निरादर से संसार में
बड़ाई पाते हैं ॥ १६ ॥
कण्डिका २० ॥
तदाहुः यदैन्द्रो यज्ञोऽथ कस्मात् द्वावेव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभ्यां
यजतो होता चैव ब्राह्मणाच्छंसी च। इदं ते सोम्यं मध्विति होता यजति । इन्द्र त्वा
वृषभं वयमिति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिरितरे, कथं तेषामैन्द्रचो भवन्ति ।
मित्रं वयं हवामह इति, मैत्रावरुणो यजति । वरुणं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्,
तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति । मरुतो यस्य हि क्षय इति, पोता यजति । स
सुगोपातमो जन इति, इन्द्रो वै गोपाः, तदैन्द्र' रूपं तेनेन्द्रं प्रीणाति । अग्ने
पत्नीरिहावहेति, नेष्टा यजति । त्वष्टारं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्, तदैन्द्र'
रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । उक्षानाय वशानायेत्याग्नीध्रो यजति । सोमपृष्ठाय वेधस इति,
इन्द्रो वै वेधाः, तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । प्रातर्यावभिरागतं देवेभिर्जेन्यावसू,
इन्द्राग्नी सोमपीतय इति स्वयं समृद्धा अच्छावाकस्यैवमु हैता ऐन्द्रचः भवन्ति,
यन्नानादेवत्याः तेनान्य देवताः प्रीणाति । यद्गायत्र्यः तेनाग्नेय्यः, तस्मादेता-
भित्रयमवाप्तं भवति ॥ २० ॥
कण्डिका २० ।। प्रातःसवन में इन्द्र आदि के लिये हवि का निर्णय ।।
( तत् आहुः, यत् ऐन्द्रः यज्ञः, अथ कस्मात् द्वौ एव होता च एव ब्राह्मणाच्छंसी
च प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभ्यां यजतः ) फिर वे [ ब्रह्मवादी ] कहते
हैं--जब इन्द्र देवता वाला यज्ञ है, फिर क्यों दो ही होता और ब्राह्मणाच्छंसी [ दूसरे
ऋत्विजों को छोड़कर ] प्रातःसवन में उपस्थित [ सोमयज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष दो इन्द्र
देवता वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं। ( इदं ते सोम्यं मधु- इति होता यजति, इन्द्र
त्वा वृषभं वयम् इति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिः इतरे, कथं तेषाम् ऐन्द्रयः
भवन्ति ) इदं ते सोम्यं मधु- इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, इन्द्र त्वा वृषभं वयम्-
इससे ब्राह्मणाच्छंसी; और अनेक देवता वाली ऋचाओं से दूसरे [ ऋत्विज् यज्ञ करते
हैं ] कैसे इन लोगों की इन्द्र देवता वाली ऋचायें हैं। ( मित्रं वयं हवामहे- इति
मैत्रावरुणः यजति, वरुणं सोमपीतये- इति वै यत् किंच पीतवत्, तत् ऐन्द्र' रूपम्,
२०- ( यत् ) यस्मात् कारणात् ( ऐन्द्रः ) इन्द्रदेवताकः ( प्रस्थितानाम् )
उपस्थितानां सोमयागानां मध्ये ( प्रत्यक्षात् ) श्रोत्रप्रत्यक्षेण ( सोम्यम् ) ६. घृतमयम्
( मधु ) मधुरं रसम् ( वृषभम् ) बलिष्ठम् ( ऐन्द्रद्यः ) इन्द्र--अण्, ङीप्, इन्द्रसम्बन्धिन्यः

३५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २०
तेन इन्द्रं प्रीणाति ) मित्रं वयं हवामहे—इस मन्त्र से मैत्रावरुण [ प्राण और अपान की
विद्या जानने वाला ] यज्ञ करता है, वरुणं सोमपीतये—[ उस मन्त्र के सोमपीतये पद में ]
जो कुछ पीत शब्द वाला पद है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है।
( मरुतो यस्य हि क्षये—इति पोता यजति, स सुगोपातमो जनः—इति इन्द्रः
वै गोपाः, तत् ऐन्द्रं रूपं, तेन इन्द्रं प्रीणाति ) मरुतो यस्य हि क्षये—इस मन्त्र से पोता
यज्ञ करता है, स सुगोपातमो जनः—[ उस मन्त्र के सुगोपातम शब्द में ] इन्द्र ही गोपा
[ पृथिवी का रक्षक ] है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है। ( अग्ने
पत्नीरिहावह—इति नेष्टा यजति, त्वष्टारं सोमपीतये—इति यत् वै किंच पीतवत्,
तत् ऐन्द्रं रूपं तेन इन्द्रं प्रीणाति ) अग्ने पत्नीरिहावह—इस मन्त्र से नेष्टा [ नेता पुरुष ]
यज्ञ करता है, त्वष्टारं सोमपीतये—[ उस मन्त्र के सोमपीतये पद में ] जो कुछ पीत शब्द
वाला पद है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है। ( उक्षान्नाय
वशान्नाय—इति आग्नीध्रः यजति, सोमपृष्ठाय वेधसे—इति इन्द्रः वै वेधाः, तत् ऐन्द्रं
रूपं, तेन इन्द्रं प्रीणाति ) उक्षान्नाय वशान्नाय—इस मन्त्र से आग्नीध्र [ अग्नि जलाने वाला
पुरुष ] यज्ञ करता है, सोमपृष्ठाय वेधसे—[ उस मन्त्र के इस भाग में ] इन्द्र ही वेधा
[ बुद्धिमान् ] है, वह इन्द्र का रूप है, उससे वह इन्द्र को प्रसन्न करता है। ( प्रातर्यावभि-
रागतं देवेभिर्जेन्यावसू इन्द्राग्नी सोमपीतये—इति अच्छावाकस्य स्वयं समृद्धाः एवम्
उ ह एताः ऐन्द्र्यः भवन्ति ) प्रातर्यावभिरागतं······यह सब अच्छावाक [ ऋत्विज् ]
की अपने आप समृद्ध [ सम्पूर्ण ऋचायें ] इस प्रकार से ही इन्द्र देवता वाली हैं। ( यत्
नानादेवत्याः, तेन अन्याः देवताः प्रीणाति ) जो अनेक देवता वाली ऋचायें हैं, उससे
दूसरे देवताओं को वह प्रसन्न करता है। ( यत् गायत्र्यः, तेन आग्नेय्यः ) जो गायत्री

ऋचः ( मित्रम् ) प्राणम् ( वरुणम् ) अपानम् (पीतवत्) पीतशब्दयुक्तं पदम् (प्रीणाति)
तोषयति ( मरुतः ) हे शूरविद्वांसः ! ( क्षये ) क्षि निवासगत्योः, ऐश्वर्य्ये च—अच् ।
ऐश्वर्य्ये ( सुगोपातमः ) अतिशयेन सुष्ठु पृथिवीरक्षकः (पत्नीः) पालनशक्तीः (वह)
द्विकर्मकः ।' प्रापय (त्वष्टारम् ) सूक्ष्मकर्तारं गुणम् (उक्षान्नाय ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० (उ०
१ । १५६ ) उक्ष सेचने वृद्धौ च—कनिन् । उक्षा महन्नाम—निघ० ३ । ३ । उक्षभ्यो
महद्भ्यः प्रबलेभ्योऽन्नं यस्मात् तस्मै । प्रबलानां भोजनदात्रे ( वशान्नाय ) वशिरण्योरुप-
संख्यानम् ( वा० पा० ३ । ३ । ५८ ) वश स्पृहयाम्--अप्,--टाप् । वशाभ्यो वशी-
भूताभ्यः प्रजाभ्योऽन्नं यस्मात् तस्मै । निर्बलप्रजानां भोजनदात्रे ( सोमपृष्ठाय ) पृषु
सेचने—थक् । ऐश्वर्यस्य सेचकाय वर्धकाय ( वेधसे ) मेधाविने--निघ० ३ । १५
( प्रातर्यावभिः ) प्रातर्गामिभिः ( आगतम् ) आगच्छतम् ( देवेभिः ) देवैः । विद्वद्भिः
( जेन्यावसू ) वृञ एण्यः ( उ० ३ । ६८ ) जि जये—एण्यः, स च ङित् १ । जयशील-
धनवन्तौ ( गायत्र्यः ) गायत्रीच्छन्दोभियुक्ताः ( आग्नेयः ) अग्निदेवताकः ( त्रयम् )
इन्द्रानानादेवताग्नयः—इति त्रिविधदेवतासम्बद्धं त्रित्वम् ( अवाप्तम् ) प्राप्तम् ॥

१. वस्तुतः उक्त प्रक्रिया के अनुसार इस शब्द का सिद्ध होना असम्भव है । इसे अव्युत्पन्न
माना जा सकता है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २० ३५१
छन्द वाली हैं, उससे वे अग्नि देवता वाली ऋचायें हैं। (तस्मात् एताभिः त्रयम् अवाप्तं
भवति) इसलिये इन [ऋचाओं] से [इन्द्र, नाना देवता और अग्नि का] त्रित्व पाया
जाता है ॥ २० ॥
भावार्थः—विद्वानों [देवताओं] की स्तुति उनके गुण कर्म स्वभाव के अनुसार
होनी चाहिये ॥ २० ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्रा० ६ । १० से मिलाओ ॥
विशेषः २—(वावेव) के स्थान पर (ह्यावेव) ऐतरेय ब्राह्मण से, और (जन्यावसू)
के स्थान पर (जेन्यावसू) पं० ब्रा० और वेद से शुद्ध किया है ॥
विशेषः ३—सङ्केत वाले मन्त्र अर्थ सहित यहाँ लिखे जाते हैं ॥
१—इदं ते सोम्यं मध्वधुक्षन्नद्रिभिर्नरः । जुषाण इन्द्र तत् पिब—ऋ० सा०
भा० ८ । ६५ । ८ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (ते इदं सोम्यं मधु)
तेरे लिये यह अमृतमय रस (नरः) नेता लोगों ने (अद्रिभिः) शिलबट्टानों द्वारा
(अधुक्षन्) दुहा है, (तत्) उसको (जुषाणः) प्रसन्न होकर (पिब) तू पी ॥
२—इन्द्र त्वा वृषभं वयं सुते सोमे हवामहे । स पाहि मध्वो अन्धसः—अथ०
२० । १ । १, ऋ० ३ । ४० । १ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ]
(त्वा वृषभम्) तुझ बलिष्ठ को (सुते) सिद्ध किये हुये (सोमे) ऐश्वर्य वा ओषधियों
के समूह में (वयं हवामहे) हम बुलाते हैं। (सः) सो तू (मध्वः) मधुर गुण वाले
(अन्धसः) अन्न की (पाहि) रक्षा कर ॥
३—मित्रं वयं हवामहे वरुणं सोमपीतये । जज्ञाना पूतदक्षसा—ऋ० १ । २३ ।
४ ॥ (वयम्) हम (जज्ञाना) विज्ञान कराने वाले, (पूतदक्षसा) पवित्र बल वाले
(मित्रम्) प्राण वायु (वरुणम्) और अपान वायु को (सोमपीतये) अमृत पीने के लिए
(हवामहे) बुलाते हैं ॥
४—मरुतो यस्य हि क्षये पाथा दिवो विमहसः । स सुगोपातमो जनः—अथ०
२० । १ । २ । ऋ० १ । ८६ । १ और यजु० ८ । ३१ ॥ (विमहसः) हे विविध पूजनीय
(मरुतः) शूर विद्वानों ! (यस्य) जिस [राजा] के (क्षये) ऐश्वर्यं में (दिवः)
उत्तम व्यवहारों की (पाथ) तुम रक्षा करते हो, (सः हि) वह ही (सुगोपातमः)
अच्छे प्रकार पृथिवी का अत्यन्त पालने वाला (जनः) पुरुष है ॥
५—अग्ने पत्नीरिहा वह देवानामुशतीरुप । त्वष्टारं सोमपीतये—ऋ० १ ।
२२ । ९ । यजु० २६ । २० ॥ (अग्ने) हे विज्ञानी पुरुष ! (इह) यहाँ पर (देवानाम्)
विजय चाहने वाले वीरों की (उशतीः) कामना करती हुई (पत्नीः) पालन शक्तियों को
(त्वष्टारम्) सूक्ष्म करने वाले गुण को (सोमपीतये) अमृत पीने के लिए (उप आ
वह) तू ला ॥

कण्डिका २१ ॥

३५२ गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० २ । व० २१ ॥
६--उक्षान्नाय वशान्नाय सोमपृष्ठाय॒ वेधसे । स्तोमैर्विधेमाग्नये--अथ० २० ।
१ । ३ । ऋ० ८ । ४३ । ११ ॥ ( उक्षान्नाय ) प्रबलों के अन्नदाता, ( वशान्नाय ) वशीभूत
[ निर्बल प्रजाओं ] के अन्नदाता, ( सोमपृष्ठाय ) ऐश्वर्य के सींचने वाले, ( वेधसे ) बुद्धिमान्
( अग्नये ) अग्नि [ समान तेजस्वी राजा ] को ( स्तोमैः ) स्तुति योग्य व्यवहारों से
( विधेम ) हम पूजा करें ॥
७--प्रातर्यावभिराग॒तं दे॒वेभि॑र्जेन्यावसू । इन्द्राग्नी सोमपीतये--ऋ० ८ । ३८ ।
७ ॥ ( जेन्यावसू ) हे जयशील धन वाले ( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि दोनों [ बिजुली
और अग्नि के समान राजा और मन्त्री ] ( प्रातर्यावभिः) प्रातःकाल चलने वाले ( देवेभिः )
विद्वानों के साथ ( सोमपीतये ) अमृत पीने के लिए ( आ गतम् ) तुम आओ ॥
कण्डिका २१ ॥
ते वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभिर्यजन्ति, अभितृष्ण-
वतीभिरेके पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति, होता यजति । स ईम्पाहि य ऋजीषी
तरुत्र इति, मैत्रावरुणः । एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वेति, ब्राह्मणाच्छंसी । अर्वाङेहि
सोमकामन्त्वाहुरिति, पोता । तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङिति, नेष्टा । इन्द्राय सोमाः
प्रदिवो विदाना इति, अच्छावाकः । आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहेति आग्नीध्रः । एवमु
हैता अभितृष्णवत्यो भवन्ति । इन्द्रो वै प्रातः सवनमभ्यजयत्, स एताभिर्माध्यन्दिनं
सवनमभ्यतृणत्१, तद्यदेताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्यतृणत्१, तस्मादेता अभितृष्णवत्यो
भवन्ति ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ माध्यन्दिन सवन में इन्द्र को हवि ॥
( ते वै खलु सर्वे एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभिः यजन्ति,
एके अभितृष्णवतीभिः ) वे सब ही [ ऋत्विज् ] माध्यन्दिन सवन में उपस्थित [ सोम
यज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष इन्द्र शब्द वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं और कोई कोई अभितृष्णवती
[ अभि सहित तृद धातु के रूप वाली ऋचाओं ] से [ यज्ञ करते हैं, जैसे ]-( पिबा
सोममभि यमुग्र तर्दः-इति होता यजति, स ईम् पाहि यः ऋजीषी तरुत्रः-इति
मैत्रावरुणः, एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा-इति ब्राह्मणाच्छंसी ) पिबा
सोममभि......-इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, स ईम् पाहि......-इससे मैत्रावरुण,
२१-( प्रस्थितानाम् ) उपस्थितसोमयागानां मध्ये ( अभितृष्ण२वतीभिः )
अभिपूर्र्वस्य तृदिर् हिंसानादरयोः इति धातोः रूपं यासु ताभिः ऋग्भिः ( उग्रः)
तेजस्विन् ( तर्दः) नाशितवानसि ( ईम् ) प्राप्तं वस्तु ( ऋजीषी ) अर्जेॠजी च
( उ० ४ । २८ ) अर्ज अर्जने-ईषन् कित्, ऋजीष-इनिः । सरलस्वभावः ( तरुत्रः )
अशितादिभ्य इत्रोत्रौ ( उ० ४ । १७३ ) तृ॒ प्लवनसं तरणयोः अभिभवे च-उत्रप्र-
१. पूं. सं. अभ्यतृणवत् इति पाठः ॥
२. अभि + तृष्ण + मतुप् + ङीप् यह इसका विभज्यान्वाख्यान है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २१ १५३
एवापाहि प्रत्नथा......—इससे ब्राह्मणाच्छंसी [ यज करता है, इन तीन मन्त्रों में अभि सहित
तृद धातु और इन्द्र शब्द का प्रयोग है ] ॥
( अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुः—इति पोता, तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङ्—इति
नेष्टा, इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदानाः—इति अच्छावाकः, आपूर्णो अस्य कलशः
स्वाहा—इति आग्नीध्रः) अर्वाङेहि...—इस मन्त्र से पोता, तवायं सोम...—इससे नेष्टा,
इन्द्राय सोमाः......—इससे अच्छावाक, आपूर्णो अस्य... इससे आग्नीध्र [ यज करता है,
यह चार मन्त्र इन्द्र शब्द के प्रयोग वाले हैं ] ॥
( एवम् उ ह एताः अभितृण्वत्यः भवन्ति ) इस प्रकार [ माध्यन्दिन सवन में
प्रयोग से ] ही यह ऋचायें अभितृण्वती [ अभि सहित तृद धातु के प्रयोग वाली ] होती
हैं । ( इन्द्रः वै प्रातःसवनं न अभ्यजयत्, सः एताभिः माध्यन्दिनं सवनम्
अभ्यतृणत् ) इन्द्र ने ही प्रातःसवन में विजय नहीं पाया, उसने इन ऋचाओं से
माध्यन्दिन सवन को वश में किया । ( तत् यत् एताभिः माध्यन्दिनं सवनम् अभ्यतृणत्
तस्मात् एताः अभितृण्वत्यः भवन्ति ) सो जो इन ऋचाओं से माध्यन्दिन सवन को
उसने वश में किया, इसलिये यह ऋचायें अभितृण्वती [ अभि सहित तृद मारना, अनादर
करना धातु के प्रयोग वाली ] हैं ॥ २१ ॥
भावार्थः—कण्डिका २० के अनुसार है ॥ २१ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । ११ से मिलाओ ॥
विशेषः २—( अभितृग्वतीभिः तथा अभितृण्वत्यः ) के स्थान पर ( अभि-
तृण्वनीभिः तथा अभितृण्वत्यः ) और ( आर्वाङ् ) के स्थान पर ( अर्वाङ् ) पद
ऐतरेय ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥
विशेषः ३—संकेत वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—पिबा सोममभि यमुग्र तर्द ऊर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्र । वि यो धृष्णो
वधिषो वज्रहस्त विश्वा वृत्रममित्रिया शवोभिः—ऋ० ६ । १७ । १ ॥ ( उग्र इन्द्र,)
हे तेजस्वी इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( सोमं पिब ) सोम [ तत्त्वरस ] को पी,
( यम् अभि ) जिस [ सोम ] के लिये ( महि गव्यं गृणानः ) बड़े गोवों के घृत की
स्तुति करते हुये तूने ( ऊर्वम् ) मारने योग्य शत्रु को ( तर्दः ) मारा है, ( यः ) जिस तूने
( धृष्णो ) हे निर्भय ! ( वज्रहस्त ) हे वज्र हाथ में रखने वाले ! ( शवोभिः ) अपने
बलों से ( विश्वा वृत्रम् अमित्रिया ) सब रोकने वाले बैरियों को ( वि वधिषः ) विशेष
करके नाश किया है ॥
न्ययः । अभिभविता । विजेता ( प्रत्नथा ) पूर्वं यथा ( मन्दतु ) हर्षयतु ( अर्वाङ् )
अभिमुखः ( सोमकामम् ) ऐश्वर्यं कामयमानम् (अभ्यतृणत्) अभितः तर्द्दनमकरोत् ।
दृढबन्धनेन स्थापितवान् (अभितृण्वत्यः) अभिपूूर्वस्य तृदिर्धातोः रूपयुक्ताः ॥
२३ :

३५४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २१ ।।
२-स ईं पाहि य ऋजीषी तरुत्रो यः शिप्रवान् वृषभो यो मतीनाम् । यो
गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्ठाः स इन्द्र चित्राँ अभि तृन्धि वाजान्-ऋ० ६ । १७ । २ ।।
(सः) वह तू (ईं पाहि) प्राप्त वस्तु की रक्षा कर, (यः ऋजीषी तरुत्रः) जो तू
सीधे स्वभाव वाला और विजयी है (यः शिप्रवान्) जो तू सुन्दर ठुड्डी और नासिका
वाला है, (यः मतीनां वृषभः) जो तू विद्वानों में महाबली है, (यः गोत्रभित्
वज्रभृत्) जो तू पहाड़ों का तोड़ने वाला और वज्र रखने वाला है, (यः हरिष्ठाः)
जो तू मनुष्यों में बैठने वाला है, (सः इन्द्र) सो तू, हे इन्द्र ! [राजन्] (चित्रान्
अभि) अद्भुत व्यवहारों के लिये (वाजान् तृन्धि) संग्रामों का नाश कर ॥
३-एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा श्रुधि ब्रह्म वावृधस्वोत गीर्भिः ।
आविः सूर्य्यं कृणुहि पीपिहीषो जहि शत्रूंरभिगा इन्द्र तृन्धि--अथ० २० ।
८ । १, ऋ० ६ । १७ । ३ ।। (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] (प्रत्नथा
एव) पहिले के समान ही [हमारी] (पाहि) रक्षा कर, (ब्रह्म) ईश्वर वा वेद
(त्वा मन्दतु) तुझे हर्षित करे, [उसे] (श्रुधि) सुन (उत) और (गीर्भिः)
वेदवाणियों से (ववृधस्व) बढ़ । (सूर्य्यम्) सूर्य [सूर्य समान विद्या प्रकाश] को
(आविः कृणु) प्रकट कर, (इषः) अन्नों को (पीपिहि) प्राप्त हो, (शत्रून्
जहि) शत्रुओं को मार और [उनकी] (गाः) वाणियों को (अभि तृन्धि) सर्वथा
मिटा दे ॥
४-अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुरयं सुतस्तस्य पिबा मदाय । उरुव्यचा जठर
आ वृषस्व पितेव नः शृणुहि हूयमानः-अथ० २० । ८ । २ । ऋग्० १ । १०४ । ६ ॥
[हे सभाध्यक्ष !] (अर्वाङ् आ इहि) सामने आ, (त्वा) तुझको (सोमकामम्)
ऐश्वर्य चाहने वाला (आहुः) वे कहते हैं, (अयं सुतः) यह सिद्ध किया हुआ [तत्त्वरस]
है, (मदाय) हर्ष के लिये (तस्य पिब) उसका पान कर । (उरुव्यचाः) बड़े सत्कार
वाला तू (जठरे) अपने पेट में [उसे] (आ वृषस्व) सींच ले, (पिता इव) पिता
के समान (हूयमानः) पुकारा गया तू (नः) हमारी (शृणुहि) सुन ॥
५-तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङ् शश्वत्तमं सुमना अस्य पाहि । अस्मिन् यज्ञे
बर्हिष्या निषद्या दधिष्वेमं जठर इन्दुमिन्द्र-ऋ० ३ । ३५ । ६ ।। (इन्द्र) हे इन्द्र !
[बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] (तव अयं सोमः) तेरा यह सोम [ऐश्वर्य कारक तत्त्व रस]
है, (त्वम् अर्वाङ् आ इहि) तू सामने आ, (सुमनाः) प्रसन्न चित्त तू (शश्वत्तमम्)
सदा ही (अस्य पाहि) इस [ऐश्वर्य] की रक्षा कर । (अस्मिन् बर्हिषि यज्ञे) इस
वृद्धिकारक यज्ञ [संगति व्यवहार] में (निषद्य) बैठ कर (इमम् इन्दुम्) इस इन्दु
[ऐश्वर्यकारक तत्त्व रस] को (जठरे आ दधिष्व) उदर में भली प्रकार धारण कर ॥
६-इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना ऋभुर्येभिर्वृषपर्वा विहायाः। प्रयम्य-
मानान् प्रति षू गृभायेन्द्र पिब वृषधूतस्य वृष्णः-ऋ० ३ । ३६ । २ ।। (इन्द्राय)
अत्यन्त ऐश्वर्य के लिये (सोमाः) उत्पन्न पदार्थ (प्रदिवः) बड़े प्रकाशमान (विदानाः)
प्राप्त होते हुये हैं, (येभिः) जिन [पदार्थों] के द्वारा (ऋभुः) बुद्धिमान् पुरुष