गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका २० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २० १४९
प्रकार सब यज्ञशाला को वह [ ब्रह्मा ] बता देवे, वे यज्ञशाला सम्बन्धी पीड़ा नहीं पाते हैं।
( अथ यं कामयेत प्रमीयेत इति, तम् एतेभ्यः आवृश्चेत् प्रमीयते ) फिर जिस [ पुरुष ]
को चाहे--वह मर जावे, उसको इन [ लोगों ] के हित के लिये वह छेद डाले, वह मर
जाता है ॥ १६ ॥
भावार्थः--मनुष्य सत्कर्मियों के आदर और दुष्कर्मियों के निरादर से संसार में
बड़ाई पाते हैं ॥ १६ ॥
कण्डिका २० ॥
तदाहुः यदैन्द्रो यज्ञोऽथ कस्मात् द्वावेव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभ्यां
यजतो होता चैव ब्राह्मणाच्छंसी च। इदं ते सोम्यं मध्विति होता यजति । इन्द्र त्वा
वृषभं वयमिति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिरितरे, कथं तेषामैन्द्रचो भवन्ति ।
मित्रं वयं हवामह इति, मैत्रावरुणो यजति । वरुणं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्,
तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति । मरुतो यस्य हि क्षय इति, पोता यजति । स
सुगोपातमो जन इति, इन्द्रो वै गोपाः, तदैन्द्र' रूपं तेनेन्द्रं प्रीणाति । अग्ने
पत्नीरिहावहेति, नेष्टा यजति । त्वष्टारं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्, तदैन्द्र'
रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । उक्षानाय वशानायेत्याग्नीध्रो यजति । सोमपृष्ठाय वेधस इति,
इन्द्रो वै वेधाः, तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । प्रातर्यावभिरागतं देवेभिर्जेन्यावसू,
इन्द्राग्नी सोमपीतय इति स्वयं समृद्धा अच्छावाकस्यैवमु हैता ऐन्द्रचः भवन्ति,
यन्नानादेवत्याः तेनान्य देवताः प्रीणाति । यद्गायत्र्यः तेनाग्नेय्यः, तस्मादेता-
भित्रयमवाप्तं भवति ॥ २० ॥
कण्डिका २० ।। प्रातःसवन में इन्द्र आदि के लिये हवि का निर्णय ।।
( तत् आहुः, यत् ऐन्द्रः यज्ञः, अथ कस्मात् द्वौ एव होता च एव ब्राह्मणाच्छंसी
च प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभ्यां यजतः ) फिर वे [ ब्रह्मवादी ] कहते
हैं--जब इन्द्र देवता वाला यज्ञ है, फिर क्यों दो ही होता और ब्राह्मणाच्छंसी [ दूसरे
ऋत्विजों को छोड़कर ] प्रातःसवन में उपस्थित [ सोमयज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष दो इन्द्र
देवता वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं। ( इदं ते सोम्यं मधु- इति होता यजति, इन्द्र
त्वा वृषभं वयम् इति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिः इतरे, कथं तेषाम् ऐन्द्रयः
भवन्ति ) इदं ते सोम्यं मधु- इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, इन्द्र त्वा वृषभं वयम्-
इससे ब्राह्मणाच्छंसी; और अनेक देवता वाली ऋचाओं से दूसरे [ ऋत्विज् यज्ञ करते
हैं ] कैसे इन लोगों की इन्द्र देवता वाली ऋचायें हैं। ( मित्रं वयं हवामहे- इति
मैत्रावरुणः यजति, वरुणं सोमपीतये- इति वै यत् किंच पीतवत्, तत् ऐन्द्र' रूपम्,
२०- ( यत् ) यस्मात् कारणात् ( ऐन्द्रः ) इन्द्रदेवताकः ( प्रस्थितानाम् )
उपस्थितानां सोमयागानां मध्ये ( प्रत्यक्षात् ) श्रोत्रप्रत्यक्षेण ( सोम्यम् ) ६. घृतमयम्
( मधु ) मधुरं रसम् ( वृषभम् ) बलिष्ठम् ( ऐन्द्रद्यः ) इन्द्र--अण्, ङीप्, इन्द्रसम्बन्धिन्यः
३५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २०
तेन इन्द्रं प्रीणाति ) मित्रं वयं हवामहे—इस मन्त्र से मैत्रावरुण [ प्राण और अपान की
विद्या जानने वाला ] यज्ञ करता है, वरुणं सोमपीतये—[ उस मन्त्र के सोमपीतये पद में ]
जो कुछ पीत शब्द वाला पद है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है।
( मरुतो यस्य हि क्षये—इति पोता यजति, स सुगोपातमो जनः—इति इन्द्रः
वै गोपाः, तत् ऐन्द्रं रूपं, तेन इन्द्रं प्रीणाति ) मरुतो यस्य हि क्षये—इस मन्त्र से पोता
यज्ञ करता है, स सुगोपातमो जनः—[ उस मन्त्र के सुगोपातम शब्द में ] इन्द्र ही गोपा
[ पृथिवी का रक्षक ] है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है। ( अग्ने
पत्नीरिहावह—इति नेष्टा यजति, त्वष्टारं सोमपीतये—इति यत् वै किंच पीतवत्,
तत् ऐन्द्रं रूपं तेन इन्द्रं प्रीणाति ) अग्ने पत्नीरिहावह—इस मन्त्र से नेष्टा [ नेता पुरुष ]
यज्ञ करता है, त्वष्टारं सोमपीतये—[ उस मन्त्र के सोमपीतये पद में ] जो कुछ पीत शब्द
वाला पद है, वह इन्द्र का रूप है, उससे इन्द्र को वह प्रसन्न करता है। ( उक्षान्नाय
वशान्नाय—इति आग्नीध्रः यजति, सोमपृष्ठाय वेधसे—इति इन्द्रः वै वेधाः, तत् ऐन्द्रं
रूपं, तेन इन्द्रं प्रीणाति ) उक्षान्नाय वशान्नाय—इस मन्त्र से आग्नीध्र [ अग्नि जलाने वाला
पुरुष ] यज्ञ करता है, सोमपृष्ठाय वेधसे—[ उस मन्त्र के इस भाग में ] इन्द्र ही वेधा
[ बुद्धिमान् ] है, वह इन्द्र का रूप है, उससे वह इन्द्र को प्रसन्न करता है। ( प्रातर्यावभि-
रागतं देवेभिर्जेन्यावसू इन्द्राग्नी सोमपीतये—इति अच्छावाकस्य स्वयं समृद्धाः एवम्
उ ह एताः ऐन्द्र्यः भवन्ति ) प्रातर्यावभिरागतं······यह सब अच्छावाक [ ऋत्विज् ]
की अपने आप समृद्ध [ सम्पूर्ण ऋचायें ] इस प्रकार से ही इन्द्र देवता वाली हैं। ( यत्
नानादेवत्याः, तेन अन्याः देवताः प्रीणाति ) जो अनेक देवता वाली ऋचायें हैं, उससे
दूसरे देवताओं को वह प्रसन्न करता है। ( यत् गायत्र्यः, तेन आग्नेय्यः ) जो गायत्री
ऋचः ( मित्रम् ) प्राणम् ( वरुणम् ) अपानम् (पीतवत्) पीतशब्दयुक्तं पदम् (प्रीणाति)
तोषयति ( मरुतः ) हे शूरविद्वांसः ! ( क्षये ) क्षि निवासगत्योः, ऐश्वर्य्ये च—अच् ।
ऐश्वर्य्ये ( सुगोपातमः ) अतिशयेन सुष्ठु पृथिवीरक्षकः (पत्नीः) पालनशक्तीः (वह)
द्विकर्मकः ।' प्रापय (त्वष्टारम् ) सूक्ष्मकर्तारं गुणम् (उक्षान्नाय ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० (उ०
१ । १५६ ) उक्ष सेचने वृद्धौ च—कनिन् । उक्षा महन्नाम—निघ० ३ । ३ । उक्षभ्यो
महद्भ्यः प्रबलेभ्योऽन्नं यस्मात् तस्मै । प्रबलानां भोजनदात्रे ( वशान्नाय ) वशिरण्योरुप-
संख्यानम् ( वा० पा० ३ । ३ । ५८ ) वश स्पृहयाम्--अप्,--टाप् । वशाभ्यो वशी-
भूताभ्यः प्रजाभ्योऽन्नं यस्मात् तस्मै । निर्बलप्रजानां भोजनदात्रे ( सोमपृष्ठाय ) पृषु
सेचने—थक् । ऐश्वर्यस्य सेचकाय वर्धकाय ( वेधसे ) मेधाविने--निघ० ३ । १५
( प्रातर्यावभिः ) प्रातर्गामिभिः ( आगतम् ) आगच्छतम् ( देवेभिः ) देवैः । विद्वद्भिः
( जेन्यावसू ) वृञ एण्यः ( उ० ३ । ६८ ) जि जये—एण्यः, स च ङित् १ । जयशील-
धनवन्तौ ( गायत्र्यः ) गायत्रीच्छन्दोभियुक्ताः ( आग्नेयः ) अग्निदेवताकः ( त्रयम् )
इन्द्रानानादेवताग्नयः—इति त्रिविधदेवतासम्बद्धं त्रित्वम् ( अवाप्तम् ) प्राप्तम् ॥
१. वस्तुतः उक्त प्रक्रिया के अनुसार इस शब्द का सिद्ध होना असम्भव है । इसे अव्युत्पन्न
माना जा सकता है ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २० ३५१
छन्द वाली हैं, उससे वे अग्नि देवता वाली ऋचायें हैं। (तस्मात् एताभिः त्रयम् अवाप्तं
भवति) इसलिये इन [ऋचाओं] से [इन्द्र, नाना देवता और अग्नि का] त्रित्व पाया
जाता है ॥ २० ॥
भावार्थः—विद्वानों [देवताओं] की स्तुति उनके गुण कर्म स्वभाव के अनुसार
होनी चाहिये ॥ २० ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्रा० ६ । १० से मिलाओ ॥
विशेषः २—(वावेव) के स्थान पर (ह्यावेव) ऐतरेय ब्राह्मण से, और (जन्यावसू)
के स्थान पर (जेन्यावसू) पं० ब्रा० और वेद से शुद्ध किया है ॥
विशेषः ३—सङ्केत वाले मन्त्र अर्थ सहित यहाँ लिखे जाते हैं ॥
१—इदं ते सोम्यं मध्वधुक्षन्नद्रिभिर्नरः । जुषाण इन्द्र तत् पिब—ऋ० सा०
भा० ८ । ६५ । ८ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (ते इदं सोम्यं मधु)
तेरे लिये यह अमृतमय रस (नरः) नेता लोगों ने (अद्रिभिः) शिलबट्टानों द्वारा
(अधुक्षन्) दुहा है, (तत्) उसको (जुषाणः) प्रसन्न होकर (पिब) तू पी ॥
२—इन्द्र त्वा वृषभं वयं सुते सोमे हवामहे । स पाहि मध्वो अन्धसः—अथ०
२० । १ । १, ऋ० ३ । ४० । १ ॥ (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ]
(त्वा वृषभम्) तुझ बलिष्ठ को (सुते) सिद्ध किये हुये (सोमे) ऐश्वर्य वा ओषधियों
के समूह में (वयं हवामहे) हम बुलाते हैं। (सः) सो तू (मध्वः) मधुर गुण वाले
(अन्धसः) अन्न की (पाहि) रक्षा कर ॥
३—मित्रं वयं हवामहे वरुणं सोमपीतये । जज्ञाना पूतदक्षसा—ऋ० १ । २३ ।
४ ॥ (वयम्) हम (जज्ञाना) विज्ञान कराने वाले, (पूतदक्षसा) पवित्र बल वाले
(मित्रम्) प्राण वायु (वरुणम्) और अपान वायु को (सोमपीतये) अमृत पीने के लिए
(हवामहे) बुलाते हैं ॥
४—मरुतो यस्य हि क्षये पाथा दिवो विमहसः । स सुगोपातमो जनः—अथ०
२० । १ । २ । ऋ० १ । ८६ । १ और यजु० ८ । ३१ ॥ (विमहसः) हे विविध पूजनीय
(मरुतः) शूर विद्वानों ! (यस्य) जिस [राजा] के (क्षये) ऐश्वर्यं में (दिवः)
उत्तम व्यवहारों की (पाथ) तुम रक्षा करते हो, (सः हि) वह ही (सुगोपातमः)
अच्छे प्रकार पृथिवी का अत्यन्त पालने वाला (जनः) पुरुष है ॥
५—अग्ने पत्नीरिहा वह देवानामुशतीरुप । त्वष्टारं सोमपीतये—ऋ० १ ।
२२ । ९ । यजु० २६ । २० ॥ (अग्ने) हे विज्ञानी पुरुष ! (इह) यहाँ पर (देवानाम्)
विजय चाहने वाले वीरों की (उशतीः) कामना करती हुई (पत्नीः) पालन शक्तियों को
(त्वष्टारम्) सूक्ष्म करने वाले गुण को (सोमपीतये) अमृत पीने के लिए (उप आ
वह) तू ला ॥