गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

चले । (संस्त्राव्येण) कोमलता से युक्त (हविषा) भक्ति वा अन्न के साथ [ उन सब
को ] ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करूं ॥
७—शिपिविष्टवती ऋचा—किमित्ते विष्णो परिचक्ष्यं भूत् प्र यद् ववक्षे शिपि-
विष्टो अस्मि । मा वर्पो अस्मदप गूह एतद् यदन्यरूपः समिथे बभूथ-ऋग्० ७ । १०० ।
६ ॥ (विष्णो) हे विष्णो ! [ व्यापक परमेश्वर ] ( किम् इत् ) क्या ही [ अद्भुत
वर्णन ] ( ते ) तेरा ( परिचक्ष्यं भूत् ) कथन योग्य है, ( यत् ) जो ( प्र ववक्षे ) तू
कहता है ( शिपिविष्टः अस्मि ) मैं शिपिविष्ट [ तेज में प्रवेश किये हुये ] हूं—
( अस्मत् ) हम से ( एतत् वर्पः ) इस रूप को ( मा अप गूहः ) तू मत छिपा, ( यत् )
जब ( समिथे ) संग्राम में ( अन्यरूपः ) दूसरे रूप वाला तू ( बभूथ ) होता है ॥
कण्डिका ९ ॥
अथातो अप्तोर्यामाः, प्रजापतिर्वै यत् प्रजा असृजत, ता वै तां ता असृ-
जत । ताः सृष्टाः पराच्य एवासन्नोपावर्तन्त । ता एकेन स्तोमेनोपागृह्णात् । ता
अत्यरिच्यन्त, ता द्वाभ्यान्ताः सर्वैः । तस्मात् सर्वस्तोमः, ता एकेन पृष्ठेनोपागृ-
ह्णात् । ता अत्यरिच्यन्त, ता द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः । ता अतिरि-
क्तोक्थे वारवन्तीयेनावारयन्, तस्मादेषोऽतिरिक्तोक्थवान् भवति । तस्माद्वार-
वन्तीयं ता यदाप्त्वाऽव्यच्छत्, अतो वा अप्तोर्यामाः । अथो प्रजावाप्नुरित्याहुः,
प्रजानां यमन इतीहैवैतदुक्थं छं, ता नर्हिः प्रजाः स्नायेरंस्तर्हि हैतेन यजते, स
एषोऽष्टापृष्ठो भवति, तद्यथान्यस्मिन् यज्ञे विश्वजितः पृष्ठमनुसञ्चरं भवति, कथमेत-
देवमत्रेति । पितैष यज्ञानां तद्यथा श्रेष्ठिनि संवशेयुरपि विद्विषाणाः, एवमेवैतच्छ्रष्ठिनो
वशैयान्नमन्नस्यानुचर्याय क्षमन्ते ॥ ६ ॥
कण्डिका ९ ॥ आख्यायिका—अप्तोर्याम यज्ञ का वर्णन ॥
( अथ अतः अप्तोर्यामाः ) अब यहां अप्तोर्याम [ पायी हुई प्रजा के नियम,
यज्ञ विशेष—गो० पू० ५ । २३, कहे जाते हैं ] । ( प्रजापतिः वै यत् प्रजाः असृजत, ताः
वै तान् ताः असृजत ) प्रजापति [ प्रजापालक परमेश्वर ] ने जब प्रजाओं को सृजा, और
( ताः ) उन [ प्रजाओं ] को ही ( तान् ) वे [ पुरुष ] और ( ताः ) वे [ स्त्रियां ]
बनाया । ( ताः सृष्टाः पराच्यः एव आसन्, न उपावर्तन्त ) वे उत्पन्न हुये [ प्रजायें ]
पराङ्मुख [ मुँह फेरे हुये ] ही हुये और न लौटे । ( ताः एकेन स्तोमेन उपागृह्णात् )
उनको एक स्तोम से उस [ प्रजापति ] ने ग्रहण किया । ( ताः अत्यरिच्यन्त ) वे प्रजायें
और आगे निकल गये । ( ताः द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्तोमः ) उनको दो
[ स्तोम ] से उनको सबसे [ सब स्तोमों से उसने ग्रहण किया ], इसलिये वह सर्वस्तोम
६—(अप्तोः) गो० पू० ५ । २३ । आप्तायाः प्राप्तायाः प्रजायाः ( यामाः )
गो० पू० ५ । २३ । नियमाः ( ताः ) प्रजाः ( तान् ) पुरुषान् ( ताः ) स्त्रियः
( पराच्यः ) परा + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्विन्, ङीप् । पराङ्मुख्यः ( उपावर्तन्त )
निवृत्ता अभवन् ( अत्यरिच्यन्त ) रिच वियोजनसंपर्चनयोः, रिचिर् विरेचने च—लङ् ।

४७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १
[ सब स्तोभ वाला यज्ञ ] है । ( ताः एकेन पृष्ठेन उपागृह्णात् ) उनको एक पृष्ठ [ नाम
वाले स्तोत्र ] से उसने ग्रहण किया । ( ताः अत्यरिच्यन्त ) वे और आगे निकल गये । ( ताः
द्वाभ्यां ताः सर्वैः, तस्मात् सर्वस्पृष्टः ) उनको दो [ पृष्ठ ] से, उनको सबों से [ सब पृष्ठों
से उसने ग्रहण किया ], इसलिये वह सर्वस्पृष्ट [ सर्वस्पृष्टों वा पृष्ठों वाला यज्ञ ] है । ( ताः
अतिरिक्तोक्थे वारवन्तीयेन अवारयन्, तस्मात् एषः अतिरिक्तोक्थवान् भवति ) उनको
अतिरिक्त उक्थ [ औरों से अधिक स्तोत्र वाले यज्ञ ] में वारवन्तीय [ रोकने के कर्म सेचने
वाले स्तोत्र ] से उसने रोका, इसलिये वह [ यज्ञ ] और से अधिक स्तोत्र वाला होता है ।
( तस्मात् यत् वारवन्तीयं ताः आप्त्वा अयच्छत् अतः वै अतोर्यामाः ) इसलिये जब
वारवन्तीय [ स्तोत्र ] से प्राप्त करके [ प्रजाओं ] को उसने नियम में किया, इस-
लिये वे अप्तोर्याम [ प्राप्त हुये प्रजा के नियम वाले यज्ञ ] हैं । ( अथो प्रजावाप्नुः इति
आहुः, प्रजानां यमनः इति, इह एव एतत् उक्थम् ) फिर वह [ प्रजापति ] प्रजाओं
का प्राप्त करने वाला और प्रजाओं का नियम में करने वाला है—ऐसा कहते हैं—इसलिये
यहाँ ही यह उक्थ [ अप्तोर्याम ] है । ( ताः प्रजाः बर्हिः स्नायेरन्, तर्हि ह एतेन यजते,
सः एषः अष्टापृष्ठः भवति ) उन प्रजाओं ने बर्हि [ वृद्धिकारक कर्म वा कुश तृण ] को
शुद्ध किया, तब ही इस [ बर्हि ] से वह यज्ञ करता है, वह ही यह [ यज्ञ ] आठ पृष्ठों
[ स्तोत्रों ] वाला होता है । ( तत् यथा अन्यस्मिन् यज्ञे विश्वजितः अनुसञ्चरं पृष्ठं
भवति, कथम् एतत् एवम् अत्र इति ) सो जैसे दूसरे यज्ञ में विश्वजित् के पीछे चलने
वाला पृष्ठ होता है, कैसे यह [ पृष्ठ ] ऐसा यहाँ है [ उत्तर ] ( एषः यज्ञानां पिता ) यह
[ विश्वजित् ] यज्ञों का पिता है । [ देखो गो० पू० ४ । १४ ] ( तत् यथा श्रेष्ठिनि अपि
विद्विषाणाः संवशेयुः, एवम् एतत् श्रेष्ठिनः वशेयान्नम् अन्नस्य आनुचर्य्याय क्षमन्ते )
सो जिस प्रकार से श्रेष्ठी [ श्रेष्ठ कर्म वाले महाधनी सेठ ] में ही द्वेष छोड़े हुये पुरुष
कामना करते हैं, ऐसे ही यह है, श्रेष्ठी पुरुष के कामना योग्य अन्न को अन्न के अनुचरण
[ प्राप्ति के लिये ] सहते हैं ॥ ६ ॥
अतिक्रान्ताः पृथग्भूता अभवन् ( वारवन्तीयेन ) वृञ् वरणे—घञ् । हसिमृगृण्०
( उ० ३ । ८६ ) वन संभक्तौ—तन् । वारवन्त—छ । निवारणसेवनीयेन यज्ञेन
( अयच्छत् ) यम नियमे—लङ् । नियमितवान् ( प्रजावाप्नुः ) दाभाभ्यां नुः
( उ० ३ । ३२ ) प्रजा+अव+आप्लृ लम्भने—नुः । प्रजानां लम्भकः प्रापकः
( यमनः ) यम नियमे—ल्युट् । नियामकः ( स्नायेरन् ) ष्णै वेष्टनशोभाशौचेषु—
भ्वा० वि० लि०, सस्य शः । स्नायेयुः । शोधयेयुः ( अनुसञ्चरम् ) पश्चाद्गमनशीलम्
( श्रेष्ठिनि ) श्रेष्ठं कर्म अस्य—इनिः । श्रेष्ठकर्मकारके महाधनिके ( संवशेयुः ) वश
कान्तौ—वि० लि० । सम्यक् कामनां कुर्युः ( विद्विषाणाः ) द्विष अप्रीतौ--
शानच् । विगतद्वेषाः ( वशेयान्नम् ) ढश्छन्दसि ( पा० ४ । ४ । १०६ ) वशा--ढप्रत्ययो
बाहुलकात् । कामनार्हमन्नम् ( आनुचर्य्याय ) अनुचर--ष्यञ् । अनुचरणाय ।
प्रापणाय ( क्षमन्ते ) सहन्ते । लभन्ते ॥