सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १ ३६१
जानने वाले मानते हैं—सोम यज्ञ ही समान स्वीकार किया हुआ है—[ इसलिये ] एक सोम
यज्ञ दूसरे सोम यज्ञ से समान स्वीकार किया गया है ॥ २४ ॥
भावार्थः—मनुष्य विद्वानों के बुलाने को पहिले से निमन्त्रण देवे, जिससे वे उचित
समय पर निर्विघ्न आ सकें ॥ २४ ॥
इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायकवाडा-
धिष्ठित बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु
लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते
गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥
अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे पौषमासे कृष्णप्रतिपदायां तिथौ १६८०
[ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे समाप्तिमगात् ।
मुद्रितम्—भाद्रशुक्ला ८ संवत् १६८० वि० ता० ६ सेप्टेम्बर सन् १९२४ ई० ॥
अथ तृतीयः प्रपाठकः ॥
कण्डिका १ ॥
ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः । यद्वषट् करोति, देवपात्रेणैव तद्देवता-
स्तर्पयति । अथो यदाभितृष्यन्तीरभिसंस्थं तर्पयति, एवमेव तद्देवतास्तर्पयति ।
यदनुवषट् करोति, तद्यथैवाडोऽश्वान्वा गा वा पुनरभ्याधारं तर्पयति, एवमेव
तद्देवतास्तर्पयति, यदनुवषट् करोति । इमानेवाग्नीनुपासत इत्याहुर्धिष्ण्यानथ
कस्मात् पूर्वस्मिन्नेवाग्नौ जुह्वति पूर्वस्मिन्वषट् करोति ! यदेव सोमस्याग्ने वीहीति
अनुवषट् करोति, तेनैव वषट् करोति, धिष्ण्यान् प्रीणाति । अथ संस्थितान् सोमान्
भक्षयन्तीत्याहुः । येषां नानुवषट् करोति, तदाहुः, को नु सोमस्य स्विष्टकृद्भाग
इति । यदेव सोमस्याग्ने वीहीत्यनुवषट् करोति, तेनैव संस्थितान् सोमान् भक्षय-
न्तीत्याहुः स उ एष सोमस्य स्विष्टकृद्भागः, यदनुवषट् करोति ॥ १ ॥
कण्डिका १ ॥ वषट्कार और अनुवषट्कार का वर्णन ।
( ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः ) ओम् [ रक्षक परमेश्वर ! ] देवताओं का पात्र
रूप ही वषट्कार [ यज्ञ में हवि का दान ] है । ( यत् वषट् करोति, तत् देवपात्रेण एव
देवताः तर्पयति ) जो वह [ यजमान ] वषट् [ वषट् पद के साथ हवि का दान ] करता
है । इसलिये वह देवताओं के पात्र से ही देवताओं को तृप्त करता है । ( अथो यत्
आभितृष्यन्तीः अभिसंस्थं तर्पयति, एवम् एव तत् देवताः तर्पयति ) फिर जैसे अति
१—( वषट् ) वह प्रापणे—डपटि । हविष्ट्यागः ( आभितृष्यन्तीः ) आङ्
अभि + त्रितृष पिपासायाम्–शतृ, ङीप् । सर्वतः पिपासिताः प्रजाः ( अभिसंस्थम् )

३६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १ ॥
प्यासी प्रजाओं को अच्छे प्रकार ठहरा हुआ सम्मान तृप्त करता है, ऐसे ही वह [ वषट्कार ]
देवताओं को तृप्त करता है। ( यत् अनुवषट् करोति, तत् अदः यथा एव अश्वान्
वा गाः वा पुनरभ्याघारं तर्पयति, एवम् एव तत् देवताः तर्पयति यत् अनुवषट्
करोति ) जो वह अनुवषट् [ पीछे से हविस्त्याग ] करता है, सो वह जैसे ही घोड़ों अथवा
बैलों को [ यथेष्ट वस्तु देने से ] बार बार यथावत् सींचकर मनुष्य तृप्त करता है, वैसे ही
उससे देवताओं को [ यजमान ] तृप्त करता है, जब वह अनुवषट् करता है। ( इमान् एव
धिष्ण्यान् अग्नीन् उपासते —इति आहुः, अथ कस्मात् पूर्वस्मिन् एव अग्नौ जुह्वति,
पूर्वस्मिन् वषट् करोति = कुर्वन्ति ) [ शंका ] कहते हैं-इन ही धिष्ण्य [ नामवाली ]
अग्नियों के समीप वे [ ऋत्विज् ] बैठते हैं, फिर किसलिए पहिली ही अग्नि में वे हवन
करते हैं और अनुवषट् करते हैं। [ समाधान ] ( यत् एव-सोमस्याग्ने वीहि इति
अनुवषट् करोति, तेन एव वषट् करोति, धिष्ण्यान् प्रीणाति ) जो वह [ यजमान ]
हे अग्ने ! तू सोम का भक्षण कर-इस [ ब्राह्मण वचन ] से अनुवषट् करता है, और उससे
ही [ सामान्य अग्नि शब्द से ] वह वषट् करता है, उससे धिष्ण्य अग्नियों को प्रसन्न करता
है। ( अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति-इति आहुः ) [ शंका ] कहते हैं-फिर
संस्थित [ समाप्त किये हुए ] सोमरसों को वे खाते हैं, ( येषाम् अनुवषट् न करोति,
सोमस्य कः नु स्विष्टकृद्भागः इति--तत् आहुः ) जिन [ अग्नियों ] का अनुवषट्
[ यजमान ] नहीं करता, सोम का कौन सा स्विष्टकृद् भाग [ यज्ञ का समाप्ति सूचक
व्यवहार ] है-ऐसा वह कहते हैं। ( यत् एव, सोमस्याग्ने वीहि इति अनुवषट् करोति,
तेन एव संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति- इति आहुः ) जो वह-हे अग्नि ! सोम का
तू भक्षण कर-इस [ ब्राह्मण वचन ] से वह अनुवषट् करता है और उससे ही वे लोग
समाप्त सोमरसों को खाते हैं-ऐसा वह कहते हैं। ( सः उ एषः सोमस्य स्विष्टकृद्भागः
यत् अनुवषट् करोति ) वह ही यह सोम का स्विष्टकृद् भाग [ प्रायश्चित्त वा समाप्ति-
सूचक मन्त्र ] है, जो वह अनुवषट् [ पीछे से वषट् उच्चारण ] करता है ॥ १ ॥
भावार्थ :-जैसे यज्ञ में वषट्कार, अनुवषट्कार और स्विष्टकृत् का विचार किया
जाता है, वैसे ही प्रत्येक काम में मनुष्य को आदि अन्त और मध्य का विचार लेना
चाहिये ॥ १ ॥
विशेष: १-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ५ से मिलाओ ॥
विशेष: २-निम्नलिखित ब्राह्मण वचन स्विष्टकृत् वा प्रायश्चित्त मन्त्र है-
ओ३म् । यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत्
स्विष्टकृत् विद्यात् सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्व-
अभितः सम्यक् स्थितं कर्म । सत्कृत्यम् ( गाः ) वृषभान् . ( पुनरभ्याघारम् )
पुनः + अभि + आ + घृ सेचने-णमुल् । पुनः पुनः अभिमुखम् आधृत्य यथेष्टवस्तुना
संसिच्य ( उपासते ) सेवन्ते ( वीहि ) वी गतिव्याप्तिप्रजननकान्त्यसनखादनेषु-
लोट् । भक्षणं कुरु ( संस्थितान् ) समाप्तान् ( सोमान् ) सोमरसान् ( स्विष्टकृत्-
भागः ) प्रायश्चित्तमन्त्रस्य यज्ञसमाप्तिसूचकमन्त्रस्य वा पाठः ॥