गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

३४६ 'गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १८
दिशा वाला स्थान मनुष्यों के लोक हैं । (तस्मात् सोमं पिबता प्राञ्चः धिष्ण्याः न उपसर्प्याः)
इसलिए सोम पीने वाले पुरुष करके पूर्व दिशा वाली अग्नियें अब न प्राप्त की जावें । ( एतत्
हि जनं देवलोकं हि अध्यारोहन्ति ) इससे ही जन [ महत्लोक से ऊपर वाले ] देवलोक
को ही वे चढ़ जाते हैं । (तेषाम् एतत् आयतनम् च उदयनं च, यत् आग्नीध्रं च सदः च)
उनका यह विश्राम स्थान और उदय स्थान है जो आग्नीध्र [ अग्नि प्रज्वलन ] और सदः
[ बैठक ] है । (तत् यः अविद्वान् सञ्चरति, आर्तिम् आच्छर्ति ) इसलिए जो अजानकार
[ यज्ञ ] करता है, वह पीड़ा पाता है । ( अथ यः विद्वान् सञ्चरति, सः धिष्णीयाम् आर्तिं
न आच्छर्ति ) और जो विद्वान् [ यज्ञ ] करता है, वह अग्नि सम्बन्धी पीड़ा नहीं
पाता है ॥ १७ ॥
भावार्थ :—मनुष्यों को चाहिये कि सदा समय के अनुकूल वाणी बोलें, पवित्र और
अपवित्र की सीमा करें और यथायोग्य सब को बैठक देवें ॥ १७ ॥
कण्डिका १८ ॥
प्रजापतिर्वै यज्ञः, तस्मिन् सर्वे कामाः सर्वा इष्टीः सर्वममृतत्वम् । तस्य हैते
गोप्तारः, यद्धिष्ण्याः१, तान् सदः प्रस्रप्स्य२न् नमस्करोति, नमो नम इति । न हि
नमस्कारमतिदेवाः, ते ह नमसिताः कर्त्तारमतिसृजन्तीति । तत एतं प्रजापतिं यज्ञं प्रपद्यते,
नमो नम इति । न हि नमस्कारमतिदेवाः, स तत्रैव यजमानः सर्वान् कामानाप्नोति
सर्वान् कामानाप्नोति ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ प्रजापति को नमस्कार ॥
( प्रजापतिः वै यज्ञः, तस्मिन् सर्वे कामाः सर्वाः इष्टीः सर्वम् अमृतत्वम् )
प्रजापति [ प्रजापालक ] ही यज्ञ [ संगति व्यवहार ] है, उसमें सब मनोरथ, सब यज्ञ
क्रियायें और सब अमरपन [ मोक्ष आनन्द ] है । ( तस्य ह एते गोप्तारः यत् धिष्ण्याः,
तान् सदः प्रस्रप्स्यन् नमस्करोति, नमो नमः इति ) उसके ही यह रक्षक हैं, जो अग्नि
देवता वाले [ ऋत्विज् ] हैं, उनको सद [ यज्ञशाला ] में जाने की इच्छा करता हुआ
[ यजमान ] नमस्कार करता है—नमो नमः [बहुत बहुत नमस्कार है] । ( देवाः नमस्कारम्
अति.न हि, ते ह नमसिताः कर्त्तारम् अतिसृजन्ति ) देवता [ विद्वान् लोग ] नमस्कार
( प्रतीचीनम् ) पश्चिमदिशि वर्त्तमानं स्थानं (प्राञ्चः) पूर्वदिशि वर्तमानाः (न) सम्प्रति ।
निषेधे ( जनम् ) महोलोकादूर्ध्वलोकम् ( आयतनम् ) विश्रामस्थानम् ( उदयनम् )
उदयस्थानम् ( धिष्णीयाम् ) अग्निसम्बन्धिनीम् ॥
१८—( इष्टीः ) पूर्वसवर्णदीर्घः । इष्टयः । यज्ञक्रियाः ( धिष्ण्याः ) अग्नि-
देवताकाः । ऋत्विजः ( प्रस्रप्स्यन् ) प्रगमिष्यन् ( अति ) अतिक्रम्य । तिरस्कृत्य
( कर्त्तारम् ) नमस्कर्त्तारम् ( अतिसृजन्ति ) आशीर्वादं ददति ॥
.१. पू. सं. "धिष्ण्यीयः" इति पाठः ॥
२. पू. सं. "प्रसृप्स्यन् मस्करोति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥