सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २४ ॥ ऋत्विजों के चुनाव में ऋग्वेदी होता, यजुर्वेदी अध्वर्यु,

१३० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ ॥
देवता वैद्युतश्चोष्णिक्ककुभौ छन्दसी ओमित्यथर्वणां शुक्लं जनदित्यङ्गिरसां, तस्मा-
त्तमेव ब्रह्माणं वृणीष्वेत्येतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य
लोकंस्य संजितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य वृद्ध्य एतस्य लोकस्य
समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्त्य
एतस्य लोकस्य समाप्तयेऽथ चेन्नैवंविदं ब्रह्माणं वृणुते, दक्षिणत एवैषां यज्ञो
रिच्यते ॥ २४ ॥
इति अथर्ववेदे गोपथब्राह्मणपूर्वभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः।
कण्डिका २४ ॥ ऋत्विजों के चुनाव में ऋग्वेदी होता, यजुर्वेदी अध्वर्यु,
सामवेदी उद्गाता, चतुर्वेदी ब्रह्मा हो ॥
(अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणः वेदान् उवाच) फिर प्रजापति [प्रजा-
पालक परमेश्वर] सोम से [सोम याग समान ऐश्वर्य वा उत्पन्न संसार से] यज्ञ करने
की इच्छा करता हुआ वेदों से बोला-(कं वः होतारं वृणीयाम्, कम् अध्वर्युम्, कम्
उद्गातारम् कं ब्रह्माणम् इति) तुममें से किसको होता चुनूं किसको अध्वर्यु,
किसको उद्गाता और किसको ब्रह्मा। (ते ऊचुः ऋग्विद्म् एव होतारं वृणीष्व,
यजुर्विदम् अध्वर्युं म्, सामविदम् उद्गातारम् अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणम्) वे
बोले-ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन, यजुर्वेद जानने वाले को अध्वर्यु, सामवेद
जानने वाले को उद्गाता और अथर्वाङ्गिराओं [चारों वेद] जानने वाले को ब्रह्मा।
(तथा ह अस्य यज्ञः चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुर्षु वेदेषु चतसृषु होत्रासु
चतुष्पात् यज्ञः प्रतिष्ठिति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद) वैसे ही इस
[प्रजापति] का यज्ञ चार लोकों में, चार देवों में, चार वेदों में, और चार ऋत्विजों की
क्रियाओं में [देखो गो० पू० २। १६] चार पांव वाला यज्ञ ठहरता है, वह पुरुष प्रजा
से और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। (तस्मात् ऋग्विद्म् एव
होतारं वृणीष्व) इसलिये ऋग्वेद जानने वाले को ही होता चुन। (सः हि होत्रं वेद,
पृथिवी वै ऋचाम् आयतनम् अग्निः देवता गायत्रं छन्दः भू इति शुक्रम्) वही होता
का कर्म जानता है, अग्नि ही होता है, पृथिवी ही ऋग्वेद मन्त्रों का स्थान है, अग्नि देवता
है, गायत्री छन्द है, भूः [यह व्याहृति = सर्वाधार परमेश्वर] वीर्य है। (तस्मात् तम्
एव होतारं वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य जितये १, एतस्य लोकस्य विजितये
२४-(प्रजापतिः) प्रजापालकः परमेश्वरः (सोमेन) ऐश्वर्य्येण। उत्पन्नेन
संसारेण। सोमरसयागेन (यक्ष्यमाणः) यष्टुमेष्यमाणः (वः) युष्माकं मध्ये
(अथर्वाङ्गिरोविदम्) चतुर्वेदवेत्तारम् (अस्य) प्रजापतेः (प्रतितिष्ठति)
प्रतिष्ठितो भवति (आयतनम्) आश्रयः (भूः) सर्वाधारः परमेश्वरः
(शुक्रम्) वीर्य्यम् (लोकस्य) संसारस्य (जितये) जयाय (विजितये)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २४ १३१
२, एतस्य लोकस्य संजितये ३, एतस्य लोकस्य अवरुद्धये ४, एतस्य लोकस्य
व्यृद्ध्यै ५, एतस्य लोकस्य समृद्धये ६, एतस्य लोकस्य उदात्तये ७, एतस्य लोकस्य
व्याप्तये ८, एतस्य लोकस्य पर्य्याप्तये ९, एतस्य लोकस्य समाप्तये १०) इसलिये
उसको ही होता चुन, इस संसार के जय के लिये १, इस संसार के विविध जय के लिये
२, इस संसार के पूरे जय के लिये ३, इस संसार की रोक [ रक्षा ] के लिये ४, इस संसार
की विविध बढ़ती के लिये ५, इस संसार की पूरी बढ़ती के लिये ६, इस संसार के उठान
के लिये ७, इस संसार के फैलाव के लिये ८, इस संसार की पूर्णता के लिये ९, और इस
संसार की सिद्धि के लिये १० । ( अथ चेत् एवंविदं होतारं न वृणुते, पुरस्तात् एव
एषां यज्ञः रिच्यते ) और जो ऐसे विद्वान् को होता नहीं चुनता, पूर्व दिशा में ही इन
[ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है । ( यजुर्विदम् एव अध्वर्युं वृणीष्व ) यजुर्वेद
जानने वाले को ही अध्वर्यु चुन । ( सः हि आध्वर्य्यवं वेद वायुः वै अध्वर्युः
अन्तरिक्षं वै यजुषाम् आयतनम् वायुः देवता त्रैष्टुभं छन्दः, भुवः इति
शुक्रम् ) वही अध्वर्यु का कर्म जानता है, पवन ही अध्वर्यु है, अन्तरिक्ष ही
यजुर्वेद मन्त्रों का स्थान है, पवन देवता है, त्रिष्टुप् छन्द है भुवः [ यह व्याहृति
= सर्वव्यापक परमेश्वर ] वीर्य्य है । ( तस्मात् तम् एव अध्वर्युं वृणीष्व इति एतस्य
लोकस्य इति एव ) इसलिये उसको ही अध्वर्यु चुन, इस लोक के इत्यादि .....
( अथ चेत् एवंविदम् अध्वर्युं न वृणुते, पश्चात् एव एषां यज्ञः रिच्यते ) और जो
ऐसे विद्वान् को अध्वर्यु नहीं चुनता, पश्चिम दिशा में ही इन [ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़
जाता है । ( सामविदम् एव उद्गातारं वृणीष्व ) सामवेद जानने वाले को ही उद्गाता
चुन । ( सः हि औद्गात्रं वेद, आदित्यः वै उद्गाता, द्यौः वै साम्नाम् आयतनम्
आदित्यः देवता जागतं छन्दः स्वः इति शुक्रम् ) वही उद्गाता के कर्म को जानता
है, सूर्य ही उद्गाता है, प्रकाश ही सामवेद मन्त्रों का स्थान है, सूर्य देवता है, जगती छन्द
है, स्वः [ यह व्याहृति = सुख स्वरूप परमात्मा ] वीर्य्य है । ( तस्मात् तम् एव उद्गातारं
वृणीष्व इति एतस्य लोकस्य इति एव ) इसलिये उसको ही उद्गाता चुन, इस लोक
के इत्यादि...... । ( अथ चेत् एवंविदम् उद्गातारं न वृणुते, उत्तरे एव एषां यज्ञः
रिच्यते ) जो ऐसे जानकार को उद्गाता नहीं चुनता है, उत्तर दिशा में ही इन
[ ऋत्विजों ] का यज्ञ बिछुड़ जाता है । ( अथर्वाङ्गिरोविदम् एव ब्रह्माणं वृणीष्व )
' अथर्वाङ्गिराओं [ चारों वेद ] जानने वाले को ही ब्रह्मा चुन । ( सः हि ब्रह्मत्वं वेद,
चन्द्रमाः वै ब्रह्मा, आपः वै भृग्वङ्गिरसाम् आयतनम् वैद्युतः चन्द्रमाः च देवता,
विविधजयाय ( संजितये ) सम्यग् जयाय ( अवरुद्धये ) निरोधाय । रक्षणाय
( व्यृद्ध्यै ) विविधवृद्ध्यै ( समृद्धये ) पूर्णवृद्धये ( उदात्तये ) उत् + आ + ददातेः

  • क्तिन् । उत्थानाय ( व्याप्तये ) विस्ताराय ( पर्य्याप्तये ) पूर्तये ( समाप्तये )
    संसिद्धये ( पुरस्तात् ) पूर्वस्यां दिशि ( एषाम् ) ऋत्विजां मध्ये ( रिच्यते )
    रिच वियोजनसंपर्चनयोः—कर्मणि लट् । वियुज्यते ( भुव. ) सर्वव्यापकः पर-
    मेश्वरः ( पश्चात् ) पश्चिमायां दिशि ( स्वः ) सुखस्वरूपः ( उत्तरे ) उत्तरस्यां