गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका १२ ।। षडह यज्ञ में स्तोत्रिय, अनुरूप, सुकीर्ति, वृषाकपि, कुन्ताप
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १२ ५२७
कण्डिका १२ ।। षडह यज्ञ में स्तोत्रिय, अनुरूप, सुकीर्ति, वृषाकपि, कुन्ताप
[ अथर्व० २० । १२७-१३६ ], रैभी, पारिक्षिती, कारव्या,
दिशां क्लृप्ती और इन्द्र गाथाओं का वर्णन ॥
१--( अथ यत् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः इमा नु कं भुवना सीषधाम
इति ) फिर जो दो पाद वाले स्तोत्रिय और अनुरूप स्तोत्र होते हैं—इमा नु कं भुवना
सीषधाम—अथर्व० २०। ६३ । १, द्विपात् त्रिष्टुप्, यह मन्त्र बोला जाता है। (द्विपाद् वै
पुरुषः, द्विप्रतिष्ठः पुरुषः, पुरुषः वै यज्ञः, तस्मात् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः )
दो पांव वाला ही पुरुष है, दो प्रतिष्ठा वाला [ दोनों स्थूल और सूक्ष्म शरीर का आश्रय
वाला ] पुरुष है, पुरुष ही यज्ञ है, इसलिये दो पाद वाले स्तोत्रिय और अनुरूप होते हैं ॥
२-(अथ सुकीर्ति शंसति अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रान् इति ) फिर सुकीर्ति
[ सुकीर्ति ऋषि के देखे सूक्त ] को वह बोलता है—अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रान्—अथर्व०
२० । १२५ । १-७, यह सूक्त है। ( देवयोनिःवै सुकीर्तिः, सः यः एवं देवयोन्याम् एतां
सुकीर्ति वेदकीर्ति प्रतिष्ठापयति, भूतानां कीर्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति ) ।
विद्वानों का उत्पत्ति स्थान ही सुकीर्ति [ उत्तम यश ] है, वह जो पुरुष इस प्रकार विद्वानों के
उत्पत्ति स्थान में इस सुकीर्ति, वेद कीर्ति को स्थापित करता है, वह प्राणियों के बीच कीर्तिमान्
होता हुआ स्वर्ग लोक में प्रतिष्ठा पाता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति, यः एवं
वेद ) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा विद्वान् है ॥
३-( अथ वृषाकपि शंसति, वि हि सोतोरसृक्षत-इति) फिर वृषाकपि
[ वृषाकपि ऋषि के देखे सूक्त ] को वह बोलता है, वि हि सोतोरसृक्षत ... अथर्व०
२० । १२६ । १-२३, यह सूक्त है । ( आदित्यः वै वृषाकपिः यत् तत् कम्पयमानः
रेतः वर्षति, तस्मात् वृषाकपिः, तत् वृषाकपेः वृषाकपित्वम् ) सूर्य ही वृषाकपि
[ वृष्टि का कपाने वाला ] है, क्योंकि वह कांपता हुआ जल बरसाता है, इसलिये वृषाकपि
है, यह ही वृषाकपि का वृषाकपित्व है। (वृषाकपिः इव वै सर्वेषु लोकेषु भाति, यः एवं
वेद ) वृषाकपि, सूर्य के समान ही सब लोकों में वह चमकता है जो ऐसा विद्वान् है !
( तस्य तृतीयेषु पादेषु आद्यन्तयोः न्यूङ्खनिनदौ करोति ) उस [ सूक्त ] के तीसरे
पादों के बीच आदि अन्त में न्यूङ्ख [ ओंकार सहित मन्त्र उच्चारण ] के सहित निनदं
[ ध्वनि विशेष ] करता है । ( अन्नं वै न्यूङ्खः, बलं निनदंः, अन्नाद्यम् एव अस्मै तत्
१२-( द्वैपदौ ) द्विपाद्युक्तौ ( कम् ) सुखम् ( सीषधाम ) साधयेम
( द्विप्रतिष्ठः ) द्वे प्रतिष्ठे स्थूलसूक्ष्मशरीरूपाश्रयौ यस्य सः ( भूतानाम् )
प्राणिनां मध्ये ( वृषाकपिम् ) गो० उ० ६ । ७ । वृष्टेः कम्पयितारं चेष्टयितारं
सूर्यम् ( वि ) वियोगे ( सोतोः ) ईश्वरे तोसुन्कसुनौ ( प० ३ । ४ । १३ ) षुञ्
अभिषवे--तोसुन् । अभिषोतुम् । तत्त्वरसं निष्पादयितुम् ( असृक्षत ) विसृष्ट-
वन्तः : त्यक्तवन्तः ( रेतः ) जलम् (वृषाकपिः) वृष्टेः कम्पयिता सूर्यः (न्यूङ्खनिन-
नदांम् ) न्यूङ्खेन सह निनदं ध्वनिविशेषम् ( कुन्तापम् ) कुङ् आतंस्वरे-डु,
३२८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२ ॥
बले निदधाति ) अन्न ही न्यूह है, और बल निनदं है, खाने योग्य अन्न को ही इस
[ यजमान ] के लिये उससे वह बल में स्थापित करता है ॥
४-( अथ कुन्तापं शंसति ) फिर वह कुन्ताप सूक्त [अथर्व० २० । १२७-१३६]
को बोलता है । ( कुयं ह वै नाम कुत्सितं भवति, तत् यत् तपति तस्मात् कुन्तापाः,
तत कुन्तापानां कुन्तापत्वम् ) कुय, यह कुत्सित [ निन्दित ] का नाम है क्योंकि वह
उसे तपाता है, इसलिये वे कुन्ताप [ पाप के भस्म करने वाले ] हैं, वह ही कुन्तापों का
कुन्तापत्व [ पापनाशक व्यवहार ] है । ( अस्मै कुयान् [ = कुयाः ] तप्यन्ते इति,
तप्तकुयः स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति ) इस [ यजमान ] के लिये पाप भस्म किये जाते हैं,
इसलिये पाप किया हुआ वह स्वर्ग लोक में प्रतिष्ठा पाता है । ( प्रजया पशुभिः
प्रतितिष्ठति यः एव वेद ) प्रजा से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा विद्वान्
है । ( तस्य चतुर्दश प्रथमाः भवन्ति, इदं जना उपश्रुत इति ) उस [ कुन्ताप ] के
चौदह पहिले मन्त्र हैं-इदं जना उपश्रुत......अथर्व० २० । १२७ । १-१४, यह ऋचायें
हैं । ( ताः प्रग्राहं शंसति, यथा वृषाकपिम् ) उन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण
करके और ठहर कर वह बोलता है जैसे वृषाकपि सूक्त को । ( वार्षरूपं हि वृषाकपेः )
वृष्टि वाला रूप ही वृषाकपि का है । ( तत् न्यायम् इति एव ) सो वह ठीक ही है ॥
५-( अथ रैभीः शंसति, वच्यस्व रेभ वच्यस्व-इति ) फिर रेभ शब्द वाली
ऋचाओं को वह बोलता है-वच्यस्व रेभ वच्यस्व......अथर्व० २० । १२७ । ४-६, यह
ऋचायें हैं । ( रेभन्तः वै देवाः च ऋषयः च स्वर्गं लोकम् आयन् ) रेभ [ स्तुति ]
करते हुये ही देवों [ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शकों ] ने स्वर्ग लोक पाया है ।
( तथा एव एतत् यजमानाः रेभन्तः एव स्वर्गं लोकं यन्ति ) वैसे ही इस [ विधान ]
से यजमान रेभ [ स्तुति ] करते हुये ही स्वर्ग लोक पाते हैं । ( ताः प्रग्राहम् इति एव )
इन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण करके और ठहर कर [ वह बोलता है ], यह ही
विधान है ॥
६-( अथ पारिक्षितीः शंसति, राज्ञः विश्वजनीनस्य इति ) फिर परिक्षित्
शब्द वाली ऋचायें वह बोलता है, राज्ञो विश्वजनीनस्य......अथर्व० २० । १२७ । ७-१०
यह ऋचायें है । ( संवत्सरः वै परिक्षित्, संवत्सरः हि इदं सर्वं परिक्षियति
यद्वा कुयं कुत्सितं + तप दाहे-घञ् । पापस्य दुःखस्य तापकं दाहकम् ( तप्त-
कुयः ) भस्मीकृतपापः ( प्रग्राहम् ) पादे पादे प्रगृह्य अवसाय च ( न्यायम् )
न्याय्यम् । उचितम् ( रैभीः ) रेभशब्दयुक्ताः ( वच्यस्व ) ब्रवीतेर्यङ् । ब्रूहि ।
उपदिश ( रेभ ) रेभतिरर्चतिकर्मा-निघ० ३ । १४ । अच् । हे स्तोतः । हे विद्वन्
( रेभन्तः ) स्तुवन्तः ( पारिक्षितीः ) परिक्षित् इति शब्दयुक्ताः ( परिक्षित् ) परि
+क्षि निवासे ऐश्वर्ये च--क्विप्, तुक् । सर्वतो निवासकः ( कारव्याः ) कारु-
शब्दयुक्ताः ( राज्ञः ) शासकस्य ( परिक्षितः ) सर्वत ऐश्वर्ययुक्तस्य ( विश्व-
जनीनस्य ) आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः `( पा० ५ । १ । ९६ ) विश्वंजन--
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६। क० १२ ५२९
इति ) संवत्सर ही परिक्षित् [ सब ओर से बसने वाला ] है, क्योंकि संवत्सर ही इस सब
में सब ओर से वास करता है। ( अथो खलु आहुः, अग्निः वै परिक्षित्, अग्निः हि इदं
सर्वं परिक्षियति इति ) फिर कोई कहते हैं-अग्नि ही परिक्षित् है, क्योंकि अग्नि इस
सब में सब ओर से वास करता है। ( अथो खलु आहुः, गाथाः एव एताः कारव्याः
राज्ञः परिक्षितः इति ) फिर कोई कोई कहते हैं—यह कारु शब्द वाली ऋचायें गाथा हैं
[ जिनमें ] राज्ञः परिक्षितः पद आये हैं अथर्व० २० । १२७ । ६, १० । ( सः नः तत्
यथा कुर्यात्, गाथाः एव एतस्य शस्ताः भवन्ति ) वह [ ऋत्विज् ] हमारे लिये उस
विधान से जैसा करे, यह ऋचायें, इस [ सूक्त ] की गाथायें ही बोली हुई होती हैं। (यदि
उ वै गाथाः अग्नेः एव संवत्सरस्य वा गाथाः इति ब्रूयात् ) यदि वे गाथायें हैं, वे अग्नि
की वा संवत्सर की गाथायें हैं—ऐसा वह बतलावे । ( यदि उ वै मन्त्राः अग्नेः एव संव-
त्सरस्य वा मन्त्राः इति ब्रूयात् ) जो वह मन्त्र है, वह अग्नि का वा संवत्सर का मन्त्र
है—यह वह बतावे । ( ताः प्रग्राहम् इति एव ) इन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण
करके और ठहर कर [ वह बोलता है ], यह ही विधान है ॥
७—( अथ कारव्याः शंसति, इन्द्रः कारुमबूबुधत्—इति ) फिर कारु [ स्तोता ]
शब्द वाली ऋचायें वह बोलता है-इन्द्रः कारुमबूबुधत्.... अथर्व० २० । १२७ । ११,
यह मन्त्र है। ( यत् एव देवाः कल्याणं कर्म अकुर्वन् तत् कारव्याभिः
अवाप्नुवन् ) जो कुछ भी विद्वानों ने कल्याण कर्म किया है, वह कारु शब्द वाली ऋचाओं
से पाया है। ( तथा एव एतत् यजमानाः ) वैसे ही इससे यजमानों ने [ कल्याण कर्म
पाया है ] । ( यत् एव देवाः कल्याणं कर्म कुर्वन्ति तत् कारव्याभिः अवाप्नुवन्ति )
जो ही विद्वान् लोग कल्याण कर्म करते हैं वह कारु शब्द वाली ऋचाओं से ही पाते हैं ।
( ताः प्रग्राहम् इति एव ) उन [ ऋचाओं ] को पाद पाद ग्रहण करके और ठहर कर
[ वह बोलता है ] यह ही विधान है ॥
८—( अथ दिशां कॢप्तीः, यः सभेयः विदथ्यः इति पूर्वं शस्त्वा ) फिर दिशां
कॢप्ती [ दिशाओं की रचना वाली ऋचाओं ] को, यः सभेयः विदथ्यः......—अथर्व०
२० । १२८ । १, इस मन्त्र को पहिले बोलकर [ वह बोलता है ] । ( जनकल्पाः उत्तराः
शंसति योऽ नाक्ताक्षो अनभ्यक्त इति ) जनकल्प वाली ऋचाओं को वह पीछे बोलता है,
खप्रत्ययः । सर्वजनेभ्यो हितस्य ( कारुम् ) कृवापाजि० ( उ० १ । १ ) करोतेः --
उण् । कार्यकर्त्तारम् । स्तोतारम् -- निघ० ३ । १६ ( अबूबुधत् ) प्रबोधितवान्
( अकुर्वन् ) कृतवन्तः ( कॢप्तीः ) कृपू सामर्थ्ये रचनायां च--क्तिन् ।
रचनाः ( सभेयः ) सभा-ढः । सभ्यः ( विदथ्यः ) विदथेषु विद्वत्सु साधुः (जनकल्पाः)
जनकल्पाभिधा ऋचः ( अनाक्ताक्षः ) नञ्+आ+अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु-
क्तः+अक्षू व्याप्तौ-अच् । अशुद्धव्यवहारयुक्तः ( अनभ्यक्तः ) नञ्+अञ्जू व्यक्तौ--
क्तः । अव्यक्तः । अविख्यातः (अर्धर्चशः) पादे पादे अर्धर्चेन अर्धर्चेन (यत्) यदा (अदः)
तत् ( दाशराज्ञे ) दाशृ दाने-घञ् + राजृ ऐश्वर्ये-कनिन् । दाशानां दानपात्राणां
भृत्यानां स्वामिहिताय ( आज्ञाय ) आकारोऽत्र अवशब्दार्थे । अवज्ञांय | अवज्ञातवन्तः ।
६४
५५० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२
यो ऽनाक्ताक्षः अनभ्यक्तः......अथर्व० २० । १२८ । ६, यह मन्त्र है । ( ऋतवः वै दिशः
प्रजननः [ प्रजननाः ] ) ऋतुयें ही-दिशा के उत्पन्न करने वाले हैं । ( तत् यत् दिशां
क्लृप्तीः, यः सभेयः विदथ्यः इति पूर्वं शस्त्वा जनकल्पाः उत्तराः शंसति, ऋतून् एव
तत् कल्पयति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति ) फिर जो दिशां क्लृप्तीः को, यः सभेयः विदथ्यः......
इस मन्त्र को पहिले बोलकर, [ बोलता है ] और जनकल्प ऋचाओं को पीछे बोलता है,
ऋतुओं को ही वह उससे समर्थ करता है और ऋचाओं में [ यजमान को ] स्थापित करता
है । ( प्रतिष्ठन्तीः अनु इदं सर्वं प्रतितिष्ठति ) प्रतिष्ठा वाली ऋचाओं के साथ यह सब
[ जगत् ] प्रतिष्ठा पाता है ! ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा से और
पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा विद्वान् है । ( ताः अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव
शंसति ) उन ऋचाओं को आधी आधी ऋचाओं करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥
६—( अथ इन्द्रगाथाः शंसति यदिन्द्रादो दाशराज्ञः इति ) फिर इन्द्रगाथाओं
को वह बोलता है, यदिन्द्रादो दाशराज्ञः .....अथर्व० २० । १२८ । १२—१६, यह मन्त्र
हैं । ( इन्द्रगाथाभिः ह वै देवाः असुरान् अथ एनान् अन्यान् आज्ञाय ) इन्द्र गाथाओं से
ही देवताओं ने असुरों को और इन दूसरों को निन्दित किया । ( तथा एव एतत् यजमानाः
इन्द्रगाथाभिः एव अप्रियं भ्रातृव्यम् अथ एनम् आगाय अतियन्ति ) वैसे ही यह
है—यजमान लोग इन्द्र गाथाओं से ही अप्रिय बैरी को फिर इस [ शत्रु ] को चढ़ाई करके
लांघते हैं । ( ताम् अर्धर्चशः प्रतिष्ठित्यै एव शंसति ) उस ऋचा को आधी आधी ऋचा
करके प्रतिष्ठा के लिये ही वह बोलता है ॥ १२ ॥
भावार्थ:—मनुष्य वेदविहित कर्म करने से बाहिरी और भीतरी शत्रुओं को हराकर
संसार में उन्नति करें ॥ १२ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । २६, ६ । ३२, ६ । ३३ से मिलाओ ।
विशेषः २—प्रतीक वाले सूक्तों के पहिले पहिले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं,
शेष मन्त्र वेद में देखो ॥
१--दो स्तोत्रियानुरूप—इमा नु कं भुवना सीषधामेन्द्रश्च विश्वे च
देवाः । यज्ञं च नस्तन्वं च प्रजां चादित्यैरिन्द्रः सह चीकॢपाति ॥--अ० २० । ६३ ।
१—६, तथा देखो ऋ० १० । १५७ । १--५, यजु० २५ । ४६, साम उ० ४ । १ ।
तृच २३ ॥ ( इमा ) यह ( भुवना ) उत्पन्न पदार्थ, ( च ) और ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े
ऐश्वर्यं वाला सभापति ] ( च ) और ( विश्वे ) सब ( देवाः ) विद्वान् लोग हम ( नु )
शीघ्र ( कम् ) सुख को ( सीषधाम ) सिद्ध करें । ( आदित्यैः सह ) अखण्ड व्रतधारी
विद्वानों के साथ ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्यं वाला सभापति ] ( नः ) हमारे ( यज्ञम् )
यज्ञ [ मेल मिलाप आदि ] ( च ) और ( तन्वम् ) शरीर ( च ) और ( प्रजाम् ) प्रजा
[ सन्तान आदि ] को ( च ) भी ( चीक्लृपाति ) समर्थ करें ॥
तिरस्कृतवन्तः ( आगाय ) आ + गाङ् गतौ--ल्यप् । आभिमुख्येन प्राप्य ( अतियन्ति )
उल्लंघयन्ति । जयन्ति ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १२ ॥ ५३१
२-( अपेन्द्र प्राचो मघवन्नमित्रानपाचो अभिभूते नुदस्व । अपोदीचो अप
शूराधराच उरौ यथा तव शर्मन् मदेम ॥ १ ॥ अ० २० । १२५ । १-७, ऋ० १० ।
१३१ । १-७ । ) यह मन्त्र आ चुका है-गो० उ० ६ । ४ ॥
३-वृषाकपि सूक्त-वि हि सोतोरसृक्षत नेन्द्रं देवममंसत । यत्रामदद् वृषा-
कपिरर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ १ ॥ अ० २० । १२६ । १-२३, ऋ०
१० । ८६ । १-२३ ॥ ( हि ) क्योंकि (सोतोः) तत्त्वरस का निकलना (वि असृक्षत )
उन्होंने [ लोगों ने ] छोड़ दिया है, [ इसी से ] ( देवम् ) विद्वान् ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े
ऐश्वर्य वाले मनुष्य आत्मा ] को ( न ) ( अमंसत ) उन्होंने नहीं जाना, ( यत्र ) जहां
[ संसार में ] ( अर्यः ) स्वामी ( मत्सखा ) मेरा [ देह वाले का ] साथी ( वृषाकपिः )
वृषाकपि [ बलवान् कपाने वाले अर्थात् चेष्टा कराने वाले जीवात्मा ] ने (पुष्टेषु )
पुष्टिकारक धनों में ( अमदत् ) आनन्द पाया है, ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला
मनुष्य ] ( विश्वस्मात् ) सब [ प्राणीमात्र ] से ( उत्तरः ) उत्तम है ॥
४-कुन्ताप सूक्त-इदं जना उप श्रुत नराशंस स्तविष्यते । षष्टिं सहस्रा
नवतिं च कौरम आ रुशमेषु दद्महे ॥ १ ॥ अ० २० । १२७ । १-१४, कुन्ताप सूक्त-
( जनाः ) हे मनुष्यो ! ( इदं ) यह ( उप ) आदर से ( श्रुत ) सुनो, [ कि ] ( नराशंसः )
मनुष्यों में प्रशंसा वाला पुरुष ( स्तविष्यते ) बड़ाई किया जावेगा । ( कौरम ) हे पृथिवी
पर मरण करने वाले राजन् ! ( षष्टिम् सहस्रा ) साठ सहस्र ( च ) और (नवतिम् ) नब्बे
[ अर्थात् अनेक दानों ] को ( रुशमेषु ) हिंसकों के फेंकने वालों के बीच ( आ दद्महे )
हम पाते हैं ॥
५-रैभी ऋचायें-वच्यस्व रेभ वच्यस्व वृक्षे न पक्वे शकुनः । नष्टे जिह्वा
चर्चरीति क्षुरो न भुरिजोरिव ॥४॥ अ० २० । १२७ । ४--६ ॥ ( रेभ ) हे विद्वान् !
( वच्यस्व ) उपदेश कर, ( न ) जैसे ( शकुनः ) पक्षी ( पक्वे ) फल वाले ( वृक्षे )
वृक्ष पर [ चहचहाता है ] । ( नष्टे ) दुष्ट व्यारने पर ( भुरिजोः ) दोनों धारण पोषण
करने वाले [ स्त्री पुरुष ] की ( इव ) ही ( जिह्वा ) जीभ ( चर्चरीति ) चलती रहती है,
( न ) जैसे ( क्षुरः ) छुरा [ केशों पर चलता है ] ॥
६-पारिक्षिती ऋचायें-राज्ञो विश्वजनीनस्य यो देवो मर्त्याँ अति । वैश्वा-
नरस्य सुष्टुतिमा सुनोता परिक्षितः ॥ अ० २० । १२७ । ७-१० ॥ ( यः ) जो ( देवः )
देव [ विजय चाहने वाला पुरुष ] ( मर्त्यान् अति ) मनुष्यों में बढ़कर [ गुणी है ]
( विश्वजनीनस्य ) सब लोगों के हितकारी, ( वैश्वानरस्य ) सबके नेता, ( परिक्षितः )
सब प्रकार ऐश्वर्य वाले ( राजः ) उस राजा की ( सुष्टुतिम् ) उत्तम स्तुति को (आ)
भले प्रकार ( सुनोत ) सुनो ॥
७-कारव्या ऋचायें-इन्द्रः कारूमबूझुदत्तिष्ठ वि चरा जनम् । ममेदमुग्रस्य
चर्कृधि सर्व इत् ते पृणादरिः ॥ अ० २० । १२७ । ११ ॥ ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य
वाले पुरुष ] ने ( कारुम् ) काम करने वाले को ( अबूबुधत् ) जगाया है- (उत्तिष्ठ)
उठ और ( जनम् ) लोगों में ( वि चर ) विचर, ( मम इत उग्रस्य ) मुझ ही तेजस्वी की