सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १२ ॥

३३२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभाग प्र० २ । कं० १२
१—यजूंषि यजे समिधः स्वाहाग्निः प्रविद्वानिह वो युनक्तु ॥ अथ०
५ । २६ । १ । (प्रविद्वान्) बड़ा विद्वान् (अग्निः) तेजस्वी पुरुष (इह) यहां (यज्ञे)
संगति में (यजूंषि) पूजनीय कर्मों और (समिधः) विद्यादि प्रकाश क्रियाओं को (वः)
तुम्हारे लिये (स्वाहा) उत्तम वाणी से (युनक्तु) उपयुक्त करे ॥
२—यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं
महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ अथ० ७ । ५ । १ । यह मन्त्र
ऋग्वेद में है—१ । १६४ । ५०, १० । ९० । १६, यजु० ३१ । १६, ऋग्वेदादि भाष्य-
भूमिका पृष्ठ १२६ और निरुक्त १२ । ४१ में भी है। (देवाः) विद्वानों ने (यज्ञेन)
अपने पूजनीय कर्म से (यज्ञम्) पूजनीय परमात्मा को (अयजन्त) पूजा है, (तानि)
वे [उनके] (धर्माणि) धारण योग्य ब्रह्मचर्य आदि धर्म (प्रथमानि) मुख्य, प्रथम
कर्तव्य (आसन्) थे। (ते) उन (महिमानः) महापुरुषों ने (ह) ही (नाकम्)
दुःख रहित परमेश्वर को (सचन्त) पाया है, (यत्र) जिस परमेश्वर में रहकर (पूर्वे)
पहिले बड़े बड़े (साध्याः) साधनीय श्रेष्ठ कर्मों के साधने वाले लोग (देवाः) देवता
अर्थात् विजयी (सन्ति) होते हैं ॥
कण्डिका १२ ॥
यत्र विजानाति, ब्रह्मन्त्सोमोऽस्कन्न१इति । तमेतयालभ्याभिमन्त्रयते, अभू-
द्वेवः सविता वन्द्यो३नूतः इदानीमह्न उपवाच्यो नृभिः, वि यो रत्ना भजति
मानवेभ्यः श्रेष्ठन्नो अत्र द्रविणं यथा दधदिति । ये अग्नयो अप्स्वन्तरिति सप्त-
भिरभिजुहोति । यदेवास्यावस्कन्नं भवति, तदेवास्यैतदग्नयो स्वगाकरोति । अग्निंहि
सुकृतीनां हविषां प्रतिष्ठा । अथ विसृप्य वैप्रुषान् होमान् जुह्वति, द्रप्सश्चस्कन्देति ।
या एवास्याभिषूयमाणस्य विप्रुषः स्कन्दन्ति, अंशुर्वा ता एवास्यैतदाहवनीये
स्वगाकरोति । आहवनीयो ह्याहुतीनां प्रतिष्ठा । यस्ते द्रप्स स्कन्दतीति, स्तोको वै
द्रप्सः । यस्ते अंशुर्बाहुच्युतो धिषणाया उपस्थादिति, बाहुभिरभिच्युतोऽंशुर्धिषव-
णाभ्यामधिस्कन्दति२ । अध्वर्य्योर्वा परि३यः पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट्कृत-
मिति, तद्यथा, वषट्कृतं स्वाहाकृतं हुतमेवं भवति ॥ १२ ॥
कण्डिका १२ ॥ सोम यज्ञ का वर्णन ॥
(यत्र विजानाति, ब्रह्मन् सोमः अस्कन्नः इति) जहां [यज्ञ में] वह
[यजमान] जान लेवे [वह कहे]—हे ब्रह्मन् [ब्रह्मा] सोम [अमृतरस] न गिर
जावे। (तम् एतया आलभ्य अभिमन्त्रयते) उस [सोम] को इस [पूर्वोक्त ब्राह्मण
१२—(ब्रह्मन्) हे चतुर्वेदवित् (अस्कन्नः) अनधःपतितो भवेत्।
१. "पू. सं. अस्कन् इति पाठः ॥ २. पू. सं. “स्कन्दन्ति” इति पाठः ॥
३. पू. सं. “पवंः” इत्यासीत् । अस्माभिः मन्त्रस्य प्रतीकानुसारी पाठः “परि यः”
इति संशोधितः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १२ ॥ १३३
ऋचा] से प्राप्त करके मन्त्र कहे, (देवः सविता वन्द्यः अभूत्, अनूनः इदानीं नृभिः
अह्नः उपवाच्यः) प्रकाशमान लोकप्रेरक सूर्य [के समान परमात्मा] वन्दना योग्य है,
वह न्यूनता रहित [सूर्य] अब मनुष्यों करके दिन का नाम है [इस ब्राह्मण मन्त्र से],
(यः रत्ना मानवेभ्यः यथा विभजति, श्रेष्ठं द्रविणं नः अत्र दधत् इति) जो
[परमात्मा] रत्नों को मनुष्यों के लिये जैसे बांटता है, [वैसे ही] हमारे लिये यहां श्रेष्ठ
धन देवे यह ब्राह्मण मन्त्र बोले । (ये अग्नयः अप्सु अन्तः इति सप्तभिः अभिजुहोति)
जो अग्नियां [ईश्वर के तेज] जल के भीतर हैं [अथ० ३ । २१ । १-७]-इन सात
[मन्त्रों] से वह यज्ञ करे । (यत् एव अस्य अवस्कन्नं भवति तत् एतत् एव अस्य
अग्नौ स्वगाकरोति) जो ही इस [सोम रस] का अङ्ग जाना गया होता है, वह यह ही
इसका [अङ्ग] अग्नि में गमन करता है । (हि अग्निः सुकृतीनां हविषां प्रतिष्ठा)
क्योंकि अग्नि पुण्य कर्मों की और ग्रहण करने योग्य व्यवहारों की प्रतिष्ठा [ठहरने का
ठिकाना] है । (अथ विसृप्य वैप्रुषान् होमान् जुह्वति, द्रप्सः चस्कन्द इति) फिर
सरककर विविध पूर्तियुक्त ग्राह्यव्यवहारों को वे [यज्ञ करने वाले] ग्रहण करते हैं—हर्षकारी
परमात्मा व्यापक है [अथर्व० १८ । ४ । २८ । यह मन्त्र पढ़कर], (याः एव अस्य
अभिषूयमाणस्य विप्रुषः स्कन्दन्ति, अंशुः वा, ताः एव अस्य एतत् आहवनीये
स्वगाकरोति) जो ही इस निचोड़े जाते हुए [सोम] की विविध पूर्ति क्रियायें अथवा
अंश व्यापक हैं, वे ही इसके अब आहवनीय [अग्नि] में गमन करते हैं, (हि आहवनीयः
आहुतीनां प्रतिष्ठा) क्योंकि आहवनीय [अग्नि] आहुतियों [देने लेने की क्रियाओं]
की प्रतिष्ठा [ठहरने का स्थान] है । (यः ते द्रप्सः स्कन्दति इति, स्तोकः वै द्रप्सः)
जो तेरा हर्षकारी व्यवहार व्यापक है [यजु० ७ । २६—यह मन्त्र पढ़ता है]—प्रसन्न करने
वाला सूक्ष्म विषय ही हर्ष व्यवहार है । (यः ते अंशुः बाहुच्युतः धिषणायाः उपस्थात्
(देवः) प्रकाशमानः (सविता) लोकप्रेरकः सूर्यं इव परमात्मा (अनूनः)
न्यूनतारहितः। परिपूर्णः (उपवाच्यः) प्रतिपाद्यः (वि भजति) विभज्य ददाति
(द्रविणम्) धनम् (अग्नयः) ईश्वरतेजांसि (अप्सु) जलेषु (अवस्कन्नम्)
अवगतम्। ज्ञातम् (स्वगाकरोति) स्वग, स्वगि सर्पणे—अच् । सुखप्रियादानु-
लोम्ये (पा० ५ । ४ । ६३) स्वगशब्दात् कृञो योगे—डाच् बाहुलकात् आनु-
लोम्ये । स्वगं सर्पणं व्यापनं करोति (सुकृतीनाम्) पुण्यकर्मणाम् (हविषाम्)
ग्राह्यव्यवहाराणाम् (प्रतिष्ठा) स्थितिस्थानम् (वैप्रुषान्) विप्रुष्—अण्।
विविधपूर्तियुक्तान् (होमान्) ग्राह्यव्यवहारान् (जुह्वति) गृह्णन्ति (द्रप्सः)
वृतृवदिवचि० (उ० ३ । १२) दृप हर्षमोहनयोः—सप्रत्ययः । हर्षकारी परमात्मा
(चस्कन्द) स्कन्दिर् गतिशोषणयोः--लिट् । स्कन्दति । गच्छति । व्याप्नोति
(विप्रुषः) वि+प्रुष स्नेहनेसेचनपूरणेषु--क्विप् । विविधपूर्तयः (स्कन्दन्ति)
व्याप्नुवन्ति (अंशुः) विभागः (स्वगाकरोति) स्वगाकुर्वन्ति । व्यापनं कुर्वन्ति
(आहुतीनाम्) दानादानक्रियाणाम् (स्तोकः) ष्टुच प्रसादे दीप्तौ च—घञ् ।
प्रसन्नकरः । दीप्यमानः । सूक्ष्मविषयः (धिषणायाः) धृषेर्धिष च संज्ञायाम्

३३४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ॥
इति, बाहुभिः अभिच्युतः अंशुः अधिषवणाभ्याम् अधिस्कन्दति ) जो तेरा अंश
[ हमारे ] भुजाओं पर गिरा हुआ प्रकाश वा भूमि की गोद से व्यापक है [ उसी मन्त्र का
भाग भेद से ]--बाहुओ' द्वारा प्राप्त हुआ अंश दोनों [ अमृत के ] निचोड़ स्थानों
[ प्रकाश और भूमि ] से ऊपर व्यापक होता है। ( अध्वर्योः वा पवित्रात् परि यः ते
मनसा वषट्कृतं तं जुहोमि इति ) और जो यज्ञ करने वाले के शुद्ध व्यवहार से चारों
ओर तेरी प्राप्ति के लिये मनन के साथ प्राप्त किये हुये उसको मैं ग्रहण करता हूँ-[ यह
बोलता है ] । ( तत् यथा वषट्कृतम्, एवं स्वाहाकृतं हुतं भवति ) सो जैसे वषट्कृत
[ प्राप्त किया हुआ कर्म ] होता है, उसी प्रकार स्वाहाकृत [ सत्यवाणी से किया हुआ ]
यज्ञ होता है ॥ १२ ॥
भावार्थः-जैसे ऋत्विज् लोग सोम यज्ञ को विधानपूर्वक करते हैं, वैसे ही सब मनुष्य
अपने कर्तव्य को विचारपूर्वक करें ॥ १२ ॥
विशेषः-प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक एक अर्थ सहित लिखे जाते हैं, शेष मन्त्र
वेद में देखें--
१-ये अग्नयो अप्स्व१न्तर्ये वृत्रे ये पुरुषे ये अश्मसु । य आविवेशोषधीर्यो
वनस्पतींस्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । अथ० ३ । २१ । १ । (ये) जो (अग्नयः)
अग्नियों [ ईश्वर के तेज ] ( अप्सु अन्तः ) जल के भीतर ( ये ) जो ( वृत्रे ) मेघ में
( ये ) जो ( पुरुषे ) पुरुष [ मनुष्य शरीर ] में और ( ये ) जो ( अश्मसु ) शिलाओं में
हैं। ( यः ) जिस [ अग्नि ] ने ( ओषधीः ) औषधियों [ अन्न सोमलता आदि ] में और
( यः ) जिसने ( वनस्पतीन् ) वनस्पतियों [ वृक्ष आदि ] में ( आविवेश ) प्रवेश किया है,
( तेभ्यः ) उन ( अग्निभ्यः ) अग्नियों [ ईश्वर तेजों ] को ( एतत् ) यह ( हुतम् )
दान [ आत्मसमर्पण ] ( अस्तु ) होवे ॥
:-द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमं च योनिमनु यश्च पूर्वः। समानं
योनिमनु संचरन्तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्त होत्राः। अथ० १८ । ४ । २८ यजु० १३ ।
५. भेद से ऋ० १० । १७ । ११ । ( द्रप्सः ) हर्षकारक परमात्मा ( पृथिवीम् )
पृथिवी और ( द्याम् अनु ) प्रकाश में ( च ) और ( इमम् ) इस ( योनिम् अनु )
घर [ शरीर ] में ( च ) और [ उस शरीर में भी ] ( चस्कन्द ) व्यापक है ( यः )
जो [ शरीर ] ( पूर्वः ) पहिला है । ( समानम् ) [ सर्वसाधारण ] ( योनिम् अनु )
कारण में ( संचरन्तम् ) विचरते हुये ( द्रप्सम् ) हर्षकारक परमात्मा को ( सप्त ) सात
( उ० २ । ८२ ) त्रिधृषा प्रागल्भ्ये--क्युः, धिपादेशः, यद्वा धिषि धारणे--क्युः।
धिषणे द्यावापृथिवीनाम--निघ० ३ । ३० । प्रकाशस्य भूमेर्वा ( अधिषवणा-
भ्याम् ) सोमस्य अमृतस्य निष्पीड़नस्थानाभ्याम् । द्यावापृथिवीभ्याम् ( पवित्रात् )
शुद्धव्यवहारात् ( जुहोमि ) गृह्णामि ( वषट्कृतम् ) वहनेन कृतम् ( स्वाहाकृतम् )
सत्यवाण्या कृतम् ॥