गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 376, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें३३८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४
[ ब्रह्म ] है, ओषधियों [ अन्न सोमलता आदि ] के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]—ओष-
धियों में ही वह [ यजमान ] यज्ञ को स्थापित करता है। ( पृतनाषाट् असि, पशुभ्यः
त्वा इति १३, प्रजाः एव पशून् अनु सन्तनोति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू संग्राम जिताने
वाला है, पशुओं के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]—इस मन्त्र से वह [ यजमान ] प्रजाओं
को ही पशुओं के पीछे पीछे बढ़ाता है। ( अभिजित् असि इति १४, वज्रः वै षोडशी,
व्यावृतः असौ वज्रः, तस्मात् एषः अन्यैः व्यावृतः ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विजयी
है, वज्र [ समान ] ही षोडशी [ प्रश्नोपनिषद् ६ । ४, गो० पू० १ । ८—प्राण, श्रद्धा,
आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन, अन्न, वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म, लोक और
नाम—इन सोलह कलाओं का स्वामी परमात्मा ] है, वह शत्रु निवारक वज्र रूप है, इसलिये
यह [ परमात्मा ] बैरियों का रोकने वाला है। ( नाभुः असि इति १५, प्रजापतिः वै
सप्तदशः, प्रजापतिम् एव अवरुन्धे ) [ हे परमात्मन् ! ] तू शत्रुनाशक है—यहां प्रजापति
[ प्रजापालक परमात्मा ] सत्रह [ गो० पू० १ । ५ चार दिशा, चार विदिशा, एक ऊपर
की, एक नीचे की, दश दिशाओं, सत्त्व, रज और तम तथा ईश्वर, जीव और प्रकृति और
संसार ] का स्वामी है, प्रजापति [ इन्द्र अर्थात् परमात्मा ] को वह [ यजमान ] पाता
है ॥ १३ ॥
भावार्थः—मनुष्य ईश्वर की उपासना प्रार्थना से पुरुषार्थ करके अपनी उन्नति करे
और परम आनन्द पावे ॥ १३ ॥
विशेषः—इस कण्डिका में पन्द्रह स्तुति मन्त्र ब्राह्मण वचन हैं ॥
कण्डिका १४ ॥
अधिपतिरसि धरुणोऽसि संधृसर्पोऽसि वयोधा असीति, प्राणोऽपानश्चक्षुः
श्रोत्रमित्येतानि वै पुरुषमकरन् । प्राणानुपैति, प्रजात्या एव । त्रिवृदसि प्रवृदसि
स्ववृदस्यनुवृदसीति, मिथुनमेव करोति । आरोहोऽसि प्ररोहोऽसि संरोहोऽस्यनु-
रोहोऽसीति, प्रजापतिरेव । वसुकोऽसि वस्यष्टिरसि वेषश्रीरसीति, प्रति¹ष्ठितिरेव ।
आक्रमोऽसि सङ्क्रमोऽस्युत्क्रमोऽस्युत्क्रान्तिरसीति, ऋद्धिरेव । यद्यद्वै सविता
( पृतनाषाट् ) छन्दसि सहः ( पा० ३ । २ । ६३ ) पृतना+षह अभिभवे—ण्विः ।
सहेः साडः सः ( पा० ८ । ३ । ५६ ) सस्य षः । पृतना संग्रामनाम—निघ० २ । १७ ।
संग्रामजेता ( षोडशी ) गो० पू० १ । ८ । प्राणादिषोडशकलानां स्वामी (व्यावृत्तः)
कर्तरि क्तः । निवारकः ( अन्यैः ) अन्येषां शत्रूणाम् ( नाभुः ) कृवापाजि०
( उ० १ । १ ) णभ हिंसायाम्—उण् । शत्रुपीड़कः ( सप्तदशः ) गो० पू० १ । ५ ।
प्राणश्रद्धाकाशादीनां सप्तदशपदार्थानां स्वामी ॥
१. अत्र प्रति इत्यनन्तरं "गत्वम् रश्मिरसि क्षयाय त्वेति क्षयो वै देवाः देवेभ्य एव" इत्यन्तः
पाठः जर्मनसंस्करणे त्रयोदश्यां कण्डिकायां वर्तते । अर्थसङ्गत्याऽस्माभिरपि तत्रैव
स्थापितः । द्र० पृ० ३३५ सम्पादकीया टि० २ ॥ सम्पा० ॥