गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ५५१
भरमुर्वरासां दद्धि सूनो सहसो वृत्रतुरम् । १ । दिवो न तुभ्यमन्विन्द्र सत्रा-
सुर्यं देवेभिर्धायि विश्वम् । अहिं यद् वृत्रमपो वव्रिवांसं हन्नृजीषिन् विष्णुणा सचानः ।
२ । ऋ० ६ । २० । १, २ ॥
१—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (यः रयिः) जो धन
(द्यौः न भूम) सूर्य के समान सत्तामात्र को, (शवसा) बल से (पृत्सु) सङ्ग्रामों में
(अर्यः=अरेः) बैरी के (जनान्) मनुष्यों को (अभि तस्थौ) वश में करता है।
(सहसः सूनो) हे बल से प्रेरणा करने वाले [शूर !] (नः) हमें (तम्) उस
(सहस्रभरम्) सहस्रों पदार्थ धारण करने वाले, (उर्वरासाम्) उपजाऊ भूमि के सेवने
वाले (वृत्रतुरम्) शत्रुओं के नाश करने वाले [धन] को (दद्धि) दें ॥ १ ॥
२—(इन्द्र) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] (दिवः=दिवे न) सूर्य समान
(तुभ्यम्) तेरे लिये (सत्रा) सत्य से (विश्वम्) सब (असुर्यम्) असुरों का ऐश्वर्य
(देवेभिः) विद्वानों करके (अनु धायि) निरन्तर धारण किया गया है । (ऋजीषिन्)
हे सरल धर्म वाले ! (यत्) जब कि तूने (वृत्रम्) बैरी को, (विष्णुणा) बिजुली से
(सचानः) मिले हुए [ सूर्य के समान ] (अपः) जलों को (वव्रिवांसम्) बाँटने वाले
(अहिम्) मेघ को (हन्) मारा है ॥ २ ॥
कण्डिका १० ॥
देवक्षेत्रं वै षष्ठमहः। देवक्षेत्रं वा एत आगच्छन्ति, ये षष्ठमहरागच्छन्ति ।
न वै देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वसन्ति, नर्तुंर्ऋतोर्गृहे वसतीत्याहुः, तद्यथायथ-
मृृत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्यसम्प्रादायम्, तद्यदृतून् कल्पयति, यथायथं जनिता।
तदाहुः नर्तुंप्रैषी प्रेष्येयुर्नर्तुंप्रैषी वषट्कुर्युः, वाग्वा ऋतुप्रैषा, आप्यायते वै
वाक् षष्ठेऽहनीति। यदृतुप्रैषी प्रेष्येयुः, यदृतुप्रैषी वषट्कुर्युः, वाचमेव तदाप्तां
शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छेयुः, अच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्, यज्ञान् प्राणान्
प्रजायाः पशुभ्यो जिह्मायेयुः, तस्मादृग्भ्य एव प्रेषितव्यमृग्भेभ्योऽधि वषट्कृत्यम् ।
तन्न वाचमाप्तां शान्तामृक्तवतीं वहरावणीमृच्छन्ति, नाच्युताद्यज्ञस्य च्येवेरन्,
यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः, पशुभ्यो जिह्मायन्ति । पारुच्छेपीरुपदधति, द्वयोः सव-
नयोः पुरस्तात् प्रस्थितयाज्यानाम् । रोहितं वै नामैतच्छन्दः, यत् पारुच्छेपम् ।
एतेन ह वा इन्द्रः सप्त स्वर्गांल्लोकानारोहत् । आरोहति सप्त स्वर्गांल्लोकान्, य
एवं वेद । तदाहुः, यत् पञ्चपद एव पञ्चमस्याह्नो रूपं, षट्पदात् षष्ठस्य, अथ
कस्मात् सप्तपदात् षष्ठेऽहनि शस्यन्त इति। षड्भिरेव पदैः षष्ठमहरवाप्नुवन्ति,
विच्छिद्ये¹ वै तदहः, यत् सप्तमम् । तदेव सप्तमेन पदेनाभ्यारुह्य वसन्ति, सन्त-
तैस्त्र्यहैर्व्यवच्छिद्यैर्व्यन्ति, य एवं विद्वांस उपयन्ति ॥ १० ॥
कण्डिका १० ॥ षडह यज्ञ में पारुच्छेपी ऋचाओं का प्रयोग ॥
(देवक्षेत्रं वै षष्ठम् अहः) देवक्षेत्र [विद्वानों का घर] ही छठा दिन है।
(देवक्षेत्रं वै एते आगच्छन्ति, ये षष्ठम् अहः आगच्छन्ति) विद्वानों के घर ही यह
१. "विच्छिद्यैवैतद्" पाठोऽत्र समीचीनः ॥ सम्पा० ॥

५२३ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १० ॥
[ यजमान लोग ] आते हैं, जो छठे दिन आते हैं। ( न वै देवाः अन्योन्यस्य गृहे वसन्ति,
न ऋतुः ऋतोः गृहे वसति इति आहुः ) न तो देवता [ सूर्य वायु आदि ] एक दूसरे के
घर में बसते हैं, न ऋतु [ वसन्त आदि ] ऋतु के घर में बसता है—ऐसा लोग कहते हैं ।
( तत् यथायथं ऋत्विजः असम्प्रदायम् ऋतुयाजान् यजन्ति, यत् तत् जनिता यथायथम्
ऋतून् कल्पयति ) फिर यथायोग्य स्थान पर बैठे ऋत्विज् लोग दूसरे को स्थान न देकर
ऋतुओं के यज्ञों को करते हैं, जिससे तब जनिता [ ऋतुओं का ठीक करने वाला ऋत्विज् ]
यथायोग्य स्थान पर बैठा हुआ ऋतुओं को समर्थ करता है । ( तत् आहुः ऋतुप्रैषी न
प्रेष्येयुः न ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः ) फिर कहते हैं--ऋतुप्रैषी [ ऋतु यज्ञ के मन्त्र बतलाने
वाला ] प्रेष्य मन्त्र [ होता यक्षदिन्द्रम्—इत्यादि यजु० २१ । ४५ ] को न बोले और न
ऋतुप्रैषी वषट्कार [ समाप्ति कर्म ] करे । ( वाक् वै ऋतुप्रैषा, वाक् वै षष्ठे अहनि
आप्यायते इति ) वाणी ही ऋतुप्रैष मन्त्र है, वाणी ही छठे दिन में समाप्त हो जाती है ।
( यत् ऋतुप्रैषी प्रेष्येयुः यत् ऋतुप्रैषी वषट्कुर्युः, तत् आप्तां शान्तां ऋक्तवतीं
वहरावणीं वाचम् एव ऋच्छेयुः यज्ञस्य अच्युतात् च्येवेरन् ) यदि ऋतुप्रैषी प्रैष मन्त्रों को
बोले, और जो ऋतुप्रैषी वषट्कार करे, वह तब समाप्त हुई थकी हुई शून्य वाली [निरर्थक]
और बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को ही प्राप्त करें और यज्ञ के न गिरते हुए प्रयोग से वे
गिर पड़ें । ( यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायेयुः ) यज्ञों और प्राणों को प्रजा
से और पशुओं से वे टेढ़ा [ प्रतिकूल ] करें । ( तस्मात् ऋग्मेभ्यः एव प्रेषितव्यम्,
ऋग्मेभ्यः अधि वषट्कृत्यम् ) इसलिये ऋचा [ तुभ्यं हिन्वानो वसिष्ठ--ऋ० २ । ३६ ।
१ ] को पहिले बोलकर ही प्रैष मन्त्र बोले और ऋचा को ही पहिले बोलकर वषट्कार
बोले । ( तत् आप्तां शान्ताम् ऋक्तवतीम् वहरावणीं वाचं न ऋच्छन्ति, न यज्ञस्य
अच्युतात् च्येवेरन्, [ न ] यज्ञान् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यः जिह्मायन्ति ) तब वे समाप्त
हुई, थकी हुयी, शून्य वाली [ निरर्थक ] बोझ से चिल्लाती हुई वाणी को नहीं प्राप्त करते,
१०--(देवक्षेत्रम्) क्षि निवासे--ष्ट्रन् । देवानां विदुषां गृहम्
(अन्योन्यस्य) परस्परस्य (यथायथम्) यथायोग्यम् । स्वस्वस्थानग्रहणेन
(असंप्रदायम्) नञ्+सम्+प्र+ददातेः-णमुल् । युक् च, स्वस्थानम्
अन्यस्मै अदत्वा (ऋतुप्रैषी) ऋतुप्रैष--इनिः । ऋतुप्रैषाणाम् ऋतुयाजार्थं
मन्त्राणां प्रवर्तकः (प्रेष्येयुः) प्रेष्येत । प्रवर्तेत (ऋतुप्रैषा) ऋतुप्रवर्तिका
(आप्यायते) आ समाप्तौ+प्यैङ् वृद्धौ--लट् । समाप्यते (आप्ताम्) समाप्ताम्
(शान्ताम्) श्रान्ताम् । खेदयुक्ताम् (ऋक्तवतीम्) रिचिर् विरेचने पृथग्भावे
च--क्तः, मतुप् १आर्षरूपम् । ऋक्तां शून्याम् (वहरावणीम्) वह+रवण--स्वार्थे
--अण्, ङीप्, । वहेन गुरुभारेण रवणं रोदनं यस्याः ताम् (ऋच्छेयुः) प्राप्नुयुः
(अच्युतात्) अनष्टात् प्रयोगात् (च्येवेरन्) पतनं प्राप्नुयुः (जिह्मायेयुः) जहातेः
सन्वदाकारलोपश्च (उ० १।१४१) ओहाक् त्यागे-मन्, जिह्मा इति नाम-
धातुः। कुटिलान् विरुद्धान् कुर्युः (ऋग्मेभ्यः) ऋच+माङ् माने--कः। ऋक्स्थि-
रस्केभ्यः प्रैषमन्त्रेभ्यः ऊर्ध्वम् (जिह्मायन्ति) कुटिलान् कुर्वन्ति (पारुच्छेपी:)
१. यहाँ "रिक्त" पाठ ही शुद्ध होना चाहिये ॥ सम्पा० ॥