सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका ८ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ८ १४५
-वृद्ध होती हैं २० । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो जो पुरुष अमावस्या
और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—( कस्मात् आसां प्रथमे
वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१, कस्मात् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं
सम्भवति २२, कस्मात् आसां उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३ ) क्यों
इन [ प्रजाओं ] की पहली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २१, क्यों इन-
की मध्यम अवस्था में वीर्य सींचा हुआ निकलता है २२, क्यों इनकी पिछली अवस्था में
वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २३ । ( तत् यः दर्शपूर्णमासयोः रूपं विद्यात् ) सो
जो पुरुष अमावस्या और पूर्णमासी के [ यज्ञ के ] रूप को जाने [ वह बतावे ]—
( कस्मात् इदं शिश्नम् उच्चैशः एति २४, नीचीपद्यते २५, कस्मात् शकृत्
अपानम् २६ ) क्यों यह मनुष्य लिङ्ग ऊंचा जाता है २४, और नीचा होता है २५, क्यों
शकृत् [ मल वा वीर्य ] नीचे जाने वाला होता है २६ ॥७॥
भावार्थः—अमावस्या और पूर्णमासी को चन्द्रमा की गति का प्रभाव शरीर पर
क्या होता है, इसका विचार विद्वान् करते रहें । उत्तरों के लिये कण्डिका ९ देखो ॥७॥
कण्डिका ८ ॥
अथ यः पुरस्तादष्टावाज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः, षट्
प्राजापत्याः उपरिष्टादष्टावाज्यभागान् विद्यात् १ अथ यो गायत्रीं हरिणीं ज्योति-
ष्पक्षां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् २, अथ यः पङ्क्तिं पञ्चपदां
सप्तदशाक्षरां सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहन्तीं विद्यात् ३ अस्मै ह निष्कं
प्रयच्छन्नुवाचानूचानो ह वै स्वैदायना स सुवर्णं वै सुवर्णविदे ददामीति तदुप-
यम्य निश्चक्राम, तत्रापवव्राज यत्रेतरो बभूव, तं ह पप्रच्छ किमेष गोतमस्य पुत्र
इत्येष ब्रह्मा ब्रह्मपुत्र इति होवाच, यदेनं कश्चिदुपवदेतोत मोमांसेत ह वा मूर्द्धा
वा अस्य विपतेत्, प्राणा वैनं जह्युरिति, ते मिथ एव चक्रन्देयुर्विप्रापवव्राज यत्रे-
त्तरो बभूव १ ते प्रातः समित्पाणय उपोदेयुरुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति
यानेव नो भवांस्तान् ह्यः प्रश्नानपृच्छत्तानेव नो भवान् व्याचक्षीतेति, तथेति तेभ्य
एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ॥ ८ ॥
कण्डिका ८ ॥ पूर्वोक्त प्रश्नों के विषय में उद्दालक और स्वैदायन वा
शौनक का वार्तालाप ॥
( अथ यः पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् मध्यतः पञ्च हविर्भागाः,
षट् प्राजापत्याः, उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागान् विद्यात् १ ) फिर जो पहिले आठ
आज्य भागों [ घी की आहुति विशेषों ] को जाने, मध्य में पांच हविर्भाग [ हवि की
आहुतियां ] और छः प्राजापत्य [ प्रजापति की आहुतियां हैं उनको और ] पीछे से आठ
अधःपतनशीलम् । अथवा अप+आ+णीञ् प्रापणे-डप्रत्ययः । अधोगमनशीलम् ॥
१. पू.-सं. “बभूवुः” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
१०

१४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ८ ॥
आज्य भागों को जाने १, ( अथ यः हरिणीं ज्योतिष्पक्षां सवः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं
लोकम् अभिवहन्तीं गायत्रीं विद्यात् २ ) फिर जो सुवर्ण मूर्ति, ज्योति के पंख वाली,
सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुंचाने वाली गायत्री को [ कण्डिका १० ]
जाने २, ( अथ यः पञ्चपदां सप्तदशाक्षरां सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिव-
हन्तीं पङ्क्तिं विद्यात् ३ ) फिर जो पांच पाद वाली, सत्रह अक्षर वाली, सब यज्ञों के
द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुंचाने वाली पङ्क्ति को [ क० १० ] जाने ३, ( अस्मै
निष्कं प्रयच्छन् सः ह वै अनूचानः उवाच, स्वैदायनाः सुवर्णं वै सुवर्णविदे ददामि
इति ) उस [ जानकार ] पुरुष को हार देता हुआ वही अनूचान [ अङ्ग उपाङ्ग सहित
वेदों का जानने वाला उद्दालक ] बोला - हे स्वैदायण के लोगो ! सुवर्ण [ सोने का हार ]
सुवर्ण [ सुन्दर वरणीय स्वीकरणीय व्यवहार ] जानने वाले को दूंगा । ( तत् उपयम्य
निश्चक्राम ) यह निश्चित करके वह बाहिर गया, ( तत्र अपवव्राज यत्र इतरः बभूव )
और वहां पहुंचा जहां दूसरा [ स्वैदायण ] था । ( तं ह पप्रच्छ किम् एषः गोतमस्य
पुत्रः इति ) उससे उस [ स्वैदायण ] ने पूछा—क्या यह गोतम का पुत्र है ? ( ह
उवाच एषः ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रः इति ) वह [ उद्दालक ] बोला—यह [ मैं ] ब्रह्मा [ चारों
वेद जानने वाला ] और ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाले ] का पुत्र है, ( यत् एनं कश्चित्
उपवदेत उत मीमांसेत ह वा अस्य मूर्द्धा विपतेत् वा प्राणाः एनं जह्युः इति ) जो
कोई इसके साथ शास्त्रार्थ करे अथवा विचार करे अथवा इसका मस्तक गिर
पड़े अथवा इसको प्राण छोड़ देवें—( ते मिथः एव चक्रन्देयुः = विक्रन्देयुः ) वे
आपस में चिल्लाने लगे । ( विप्रापवव्राज यत्र इतरः बभूव ) वह [ स्वैदायन ]
वहां पहुँचा जहां दूसरा [ उद्दालक ] था । ( प्रातः ते समित्पाणयः उपोदेयुः,
भवन्तम् उपयामः इति ) वे [ स्वैदायन ] प्रातःकाल समिधायें हाथ में लिये हुये पहुँचे
[ और बोले ]—हम आपके पास आये हैं । ( किमर्थम् इति ) [ उद्दालक बोला ]
किसलिये । ( यान् एव तान् प्रश्नान् भवान् नः ह्यः अपृच्छत्, तान् एव नः भवान्
व्याचक्षीत इति ) [ स्वैदायन बोला ] जिन ही उन प्रश्नों को हमसे आप ने कल
पूँछा था, उनको ही हमें आप बताइये । ( तथा इति ) [ उद्दालक बोला ] वैसा ही

८--( हरिणीम् ) श्यास्त्याह्वञ्विभ्य इनन् ( उ० २ । ४६ ) हृञ् हरणे--
इनन्, ङीष् । दुःखहरणशीलाम् । सुवर्णप्रतिमाम् ( सुवर्णविदे ) क्वसुँस्०
( उ० ३ । १० ) वृञ् वरणे--नप्रत्ययः + विद ज्ञाने--क्विप् । सुष्ठु वरणीयस्य
स्वीकरणीयस्य व्यवहारस्य ज्ञात्रे ( उपयम्य ) निश्चित्य ( निश्चक्राम ) वहिर्जगाम
( अपवव्राज ) अजगाम ( मीमांसेत ) विचारयेत् ( जह्युः ) ओहाक् त्यागे--
विधिलिङ् । त्यजेयुः ( चक्रन्देयुः१) क्रदि आह्वाने रोदने च, आक्रोशं कृतवन्तः
( विप्रापवव्राज ) वि + प्र + अप + वव्राज ( उपोदेयुः ) उप + उत् + आ + ईयुः ।
समीपे आजग्मुः व्याचक्षीत ) भवान् विवृणोतु ( व्याचचक्षे ) व्याख्यातवान् ॥

१ विक्रन्देयुः इति समीचीनः पाठः प्रतिभाति ॥ सम्पा० ॥