सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १८ ॥ विघ्नों को हटाकर अश्व नामक अग्नि की स्थापना ॥

११२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥
हास्मै प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्रावाश्वः शम्येतेति, तथेति स खलु शान्त्युदकं चकाराथ-
र्वणीभिश्चाङ्गिरसोभिश्चातनैर्मातृनामभिर्वास्तोष्पत्यैरिति शमयति तस्य ह स्नात-
स्याश्वस्याभ्युक्षितस्य सर्वेभ्यो रोमशमरेभ्योऽङ्गारा आशीर्यन्त सोऽश्वस्तुष्टो
नमस्कारं चकार नमः शंयुमाथर्वणाय यो मा यज्ञमचीक्लपदिति, भविष्यन्ति ह
वा अतोऽन्ये ब्राह्मणा लघुसम्भारत्तमास्ते आदित्यस्य पद आधास्यन्त्यनडुहो
वत्सस्याजस्य श्वत्रणस्य ब्रह्मचारिणो वा एतद्वा आदित्यस्य पदं यद्भूमिस्तयैव
पद आहितं भविष्यतीति सोऽग्नौ प्रणीयमानेऽश्वेऽन्वारब्धं ब्रह्मा यजमानं वाच-
यति यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इति पञ्च, तं ब्राह्मणा उपवहन्ति तद्ब्रह्मोपाकुरुते
एष ह वै विद्वांसत्त्रंविद् ब्रह्मा यद्‌भृग्वङ्गिरोविदिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥
कण्डिका १८ ॥ विघ्नों को हटाकर अश्व नामक अग्नि की स्थापना ॥
(प्रजापतिः वेदान् उवाच अग्नीन् आ-दधीय इति) प्रजापति [परमेश्वर]
नें वेदों से कहा--अग्नियों [आहवनीय, गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि--क० २२] को मैं स्थापित
करूँ। (तान् वाक् अभ्युवाच) उन [वेदों] से वाणी ने स्पष्ट कहा--(अश्वः वै
सम्भाराणाम् इति) अश्व [व्यापक वा घोड़ा रूप अग्नि] ही संग्रहों का [ले जाने वाला
है, यह ब्राह्मण वचन है]। (तं घोरात् क्रूरात् सलिलात् सरसः उत्-आ-निन्युः)
उस [अश्व अग्नि] को भयंकर हिंसक, और जल से भरे हुये सरोवर से उन्हीं [वेदों]
ने ऊँचा किया। (तान् वाक् अभि-उवाच अश्वः शम्येत इति) उनसे वाणी ने स्पष्ट
कहा-अश्व [अग्नि] शान्त किया जावे। [वे बोले] (तथा इति) वैसा ही होगा
(तम् ऋग्वेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे ऋग्वेद आकर बोला-
मैं अश्व को शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए
[ठहरे हुए अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्राचीं दिशं भेजे) उसने
इस पूर्व दिशा को सेया [ऋग्वेदी होता अग्नि के पूर्व में बैठा]। (सः उवाच अशान्तः
नु अयम् अश्वः) उसने कहा-यह अश्व [अग्नि] अशान्त ही है। (तं यजुर्वेदः एत्य
उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे यजुर्वेद आकर बोला-मैं अश्व [अग्नि] को
शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए [ठहरे हुए,
अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्रतीचीं दिशं भेजे) उसने
१८-(प्रजापतिः) प्रजापालकः परमात्मा (अग्नीन्) आहवनीयगार्हपत्य-
दक्षिणाग्नीन्-क० २२ (आदधीय) आ+दधातेः विधिलिङ् । अहं यथाविधि
धरेयम् (अश्वः) अश्रूषुषिलटि० (उ० १।१५१) अशूङ् व्यप्तौ-क्वन्। व्याप्तो
घोटकरूपो वा अग्निः (वाक्) वेदवाणी (सम्भाराणाम्) संग्रहाणां वोढा, इत्यध्या-
हारः (घोरात्) हन्तेरच् घुर च (उ० ५।६४) हन हिंसागत्योः-अच्, धातोः
घुरादेशश्च । भयानकात् । (क्रूरात्) कृतेश्छः क्रू च (उ० २।२१) कृतो छेदने-
रक्, धातोः क्रू इत्यादेशः । हिंसकात् । कठिनात् (सलिलात्) सलिल-अर्श
आद्यच् । जलपूर्णात् (सरसः) सरोवरात् । जलोपद्रवादित्यर्थः (उन्नानिन्युः)
उन्नीतवन्तः (अविसृप्ताय) अविगताय। स्थिताय। अहङ्कारयुक्ताय। (रथन्तरम्)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ ११३
इस पश्चिमी दिशा को सेया [ यजुर्वेदी अध्वर्यु वेदी के पश्चिम में बैठा ] ( सः उवाच
अशान्तः नु अयम् अश्वः इति ) वह बोला-यह अश्व [ अग्नि ] अशान्त ही है । (तं
सामवेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति ) उससे सामवेद आकर बोला-मैं
अश्व [ अग्नि ] को शान्त करूं । [ वाणी ने कहा ] ( केन नु त्वं शमयिष्यसि इति )
किससे तू शान्त करेगा । [ सामवेद बोला ] ( रथन्तरं नाम अघोरं च अकूरं च मे
स'म तेन अश्वः अभि-स्तूयते ) रमणीय पदार्थों के साथ पार लगाने वाला प्रसिद्ध
अभयानक और अहिंसक मेरा सामवेद सूक्त है, उससे अश्व की [अग्नि] स्तुति किया जाये ।
( तस्मै अविस्तृप्ताय तत् एव महत् भयं ससृजे ) उस न सरकते हुये [ ठहरे हुये
अहंकारी ] को वैसा ही बड़ा भय उत्पन्न हुआ । ( स एताम् उदीचीं दिशं भेजे )
उसने उत्तर वाली दिशा को सेया [ सामवेदी उद्गाता वेदी के उत्तर में बैठा ] । ( सः ह
उवाच अशान्तः नु अयम् अश्वः इति ) वह बोला यह अश्व [ अग्नि ] अशान्त ही
है । (तान् वाक् अभि-उवाच आथर्वणं शंयुं गच्छत इति ) उनसे वाणी ने स्पष्ट
कहा-निश्चल ब्रह्म को जानने वाले शंयु [ शान्तिवाले मुनि ] के पास जाओ । ( ते
आथर्वणं शंयुम् आसीनं प्राप्य ऊचुः भगवन् ते नमः अस्तु अश्वः शम्येत इति )
वे निश्चल ब्रह्म के जानने वाले शंयु [ शान्तिवाले मुनि ] को बैठा हुआ पाकर बोले-हे
भगवन् तेरे लिये नमस्कार होवे, आप अश्व [ अग्नि ] को शान्त करें । [ शंयु ने कहा ]
( तथा इति ) वैसा ही होवे । ( सः खलु आथर्वणस्य कबन्धस्य पुत्रम् आमन्त्रया-
मास विचारिन्निति) प्रसिद्ध है उसने निश्चल ब्रह्म को जानने वाले कबन्ध के पुत्र [काबन्धि-
क० १० ] को हे विचारिन् ! ऐसा कहकर बुलाया-( भगो इति ह अस्मै प्रतिश्रुतं
प्रतिशुश्राव ) [ काबन्धि बोला ] हाँ भगवन् ! मैंने इस विचार को सुन लिया । ( अश्वः
शम्येत इति ) [कि] अश्व [अग्नि] शान्त हो जाये । (तथा इति) ऐसा ही हो । (सः खलु
शान्त्युदकम् आथर्वणीभिः च आङ्गिरसोभिः च आततैः मातृनामभिः वास्तोष्पत्यैः
चकार इति) उसने तब निश्चल ब्रह्म वाली और पूर्ण ज्ञान वाली ऋचाओं के साथ विस्तार
वाले प्रमाणकर्त्ताओं के नाम वाले और गृहपति वाले व्यवहारों से शान्ति के जल को बनाया,
( शमयति ) और [ उसे ] शान्त किया । ( तस्य ह स्नातस्य अभि-उक्षितस्य अश्वस्य
सर्वेभ्यः रोमशमरेभ्यः अङ्गाराः आ-अशीर्यन्त ) उस शुद्ध किये हुये और भले प्रकार
सींचे हुये अश्व [ अग्नि ] के सब रोम कूपों से अङ्गारे निकल पड़े । ( सः अश्वः तुष्टः
रमु क्रीडायां-क्थन्+तृ प्लवनसंतरणयोः-खच् 'मुम् च । रथैः रमणीयपदार्थै-
स्तरति येन तत् ( शंयुम् ) कंशंभ्यां बभयुस्तितुतयः ( पा० ५। २ । १३८ )
शं-युस् मत्यर्थे, सकारः पदत्वार्थः । शान्तिमन्तम् ( आथर्वणम् ) निश्चलब्रह्म-
वेत्तारम् ( कबन्धस्य ) गो० पू० २। १० । मुनिविशेषस्य ( रोमशमरेभ्यः )
लस्य रः । रोमशमलेभ्यः । रोममलकूपेभ्यः । ( अङ्गाराः ) अङ्गमदिमन्दिभ्यः
अ'रन् ( उ० ३ । १३४) अगि गतौ-आरन् । निर्धूमाग्नयः ( आशीर्यन्त )
१. 'क्थन्' उ० २।२ एवं खच् प्रत्यय अष्टा० ३ । २ । ४६ से हुआ है ॥ सम्पा० ॥
क