सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका २१ ॥

३५२ गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० २ । व० २१ ॥
६--उक्षान्नाय वशान्नाय सोमपृष्ठाय॒ वेधसे । स्तोमैर्विधेमाग्नये--अथ० २० ।
१ । ३ । ऋ० ८ । ४३ । ११ ॥ ( उक्षान्नाय ) प्रबलों के अन्नदाता, ( वशान्नाय ) वशीभूत
[ निर्बल प्रजाओं ] के अन्नदाता, ( सोमपृष्ठाय ) ऐश्वर्य के सींचने वाले, ( वेधसे ) बुद्धिमान्
( अग्नये ) अग्नि [ समान तेजस्वी राजा ] को ( स्तोमैः ) स्तुति योग्य व्यवहारों से
( विधेम ) हम पूजा करें ॥
७--प्रातर्यावभिराग॒तं दे॒वेभि॑र्जेन्यावसू । इन्द्राग्नी सोमपीतये--ऋ० ८ । ३८ ।
७ ॥ ( जेन्यावसू ) हे जयशील धन वाले ( इन्द्राग्नी ) इन्द्र और अग्नि दोनों [ बिजुली
और अग्नि के समान राजा और मन्त्री ] ( प्रातर्यावभिः) प्रातःकाल चलने वाले ( देवेभिः )
विद्वानों के साथ ( सोमपीतये ) अमृत पीने के लिए ( आ गतम् ) तुम आओ ॥
कण्डिका २१ ॥
ते वै खलु सर्व एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभिर्यजन्ति, अभितृष्ण-
वतीभिरेके पिबा सोममभि यमुग्र तर्द इति, होता यजति । स ईम्पाहि य ऋजीषी
तरुत्र इति, मैत्रावरुणः । एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वेति, ब्राह्मणाच्छंसी । अर्वाङेहि
सोमकामन्त्वाहुरिति, पोता । तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङिति, नेष्टा । इन्द्राय सोमाः
प्रदिवो विदाना इति, अच्छावाकः । आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहेति आग्नीध्रः । एवमु
हैता अभितृष्णवत्यो भवन्ति । इन्द्रो वै प्रातः सवनमभ्यजयत्, स एताभिर्माध्यन्दिनं
सवनमभ्यतृणत्१, तद्यदेताभिर्माध्यन्दिनं सवनमभ्यतृणत्१, तस्मादेता अभितृष्णवत्यो
भवन्ति ॥ २१ ॥
कण्डिका २१ ॥ माध्यन्दिन सवन में इन्द्र को हवि ॥
( ते वै खलु सर्वे एव माध्यन्दिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभिः यजन्ति,
एके अभितृष्णवतीभिः ) वे सब ही [ ऋत्विज् ] माध्यन्दिन सवन में उपस्थित [ सोम
यज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष इन्द्र शब्द वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं और कोई कोई अभितृष्णवती
[ अभि सहित तृद धातु के रूप वाली ऋचाओं ] से [ यज्ञ करते हैं, जैसे ]-( पिबा
सोममभि यमुग्र तर्दः-इति होता यजति, स ईम् पाहि यः ऋजीषी तरुत्रः-इति
मैत्रावरुणः, एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा-इति ब्राह्मणाच्छंसी ) पिबा
सोममभि......-इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, स ईम् पाहि......-इससे मैत्रावरुण,
२१-( प्रस्थितानाम् ) उपस्थितसोमयागानां मध्ये ( अभितृष्ण२वतीभिः )
अभिपूर्र्वस्य तृदिर् हिंसानादरयोः इति धातोः रूपं यासु ताभिः ऋग्भिः ( उग्रः)
तेजस्विन् ( तर्दः) नाशितवानसि ( ईम् ) प्राप्तं वस्तु ( ऋजीषी ) अर्जेॠजी च
( उ० ४ । २८ ) अर्ज अर्जने-ईषन् कित्, ऋजीष-इनिः । सरलस्वभावः ( तरुत्रः )
अशितादिभ्य इत्रोत्रौ ( उ० ४ । १७३ ) तृ॒ प्लवनसं तरणयोः अभिभवे च-उत्रप्र-
१. पूं. सं. अभ्यतृणवत् इति पाठः ॥
२. अभि + तृष्ण + मतुप् + ङीप् यह इसका विभज्यान्वाख्यान है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २१ १५३
एवापाहि प्रत्नथा......—इससे ब्राह्मणाच्छंसी [ यज करता है, इन तीन मन्त्रों में अभि सहित
तृद धातु और इन्द्र शब्द का प्रयोग है ] ॥
( अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुः—इति पोता, तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङ्—इति
नेष्टा, इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदानाः—इति अच्छावाकः, आपूर्णो अस्य कलशः
स्वाहा—इति आग्नीध्रः) अर्वाङेहि...—इस मन्त्र से पोता, तवायं सोम...—इससे नेष्टा,
इन्द्राय सोमाः......—इससे अच्छावाक, आपूर्णो अस्य... इससे आग्नीध्र [ यज करता है,
यह चार मन्त्र इन्द्र शब्द के प्रयोग वाले हैं ] ॥
( एवम् उ ह एताः अभितृण्वत्यः भवन्ति ) इस प्रकार [ माध्यन्दिन सवन में
प्रयोग से ] ही यह ऋचायें अभितृण्वती [ अभि सहित तृद धातु के प्रयोग वाली ] होती
हैं । ( इन्द्रः वै प्रातःसवनं न अभ्यजयत्, सः एताभिः माध्यन्दिनं सवनम्
अभ्यतृणत् ) इन्द्र ने ही प्रातःसवन में विजय नहीं पाया, उसने इन ऋचाओं से
माध्यन्दिन सवन को वश में किया । ( तत् यत् एताभिः माध्यन्दिनं सवनम् अभ्यतृणत्
तस्मात् एताः अभितृण्वत्यः भवन्ति ) सो जो इन ऋचाओं से माध्यन्दिन सवन को
उसने वश में किया, इसलिये यह ऋचायें अभितृण्वती [ अभि सहित तृद मारना, अनादर
करना धातु के प्रयोग वाली ] हैं ॥ २१ ॥
भावार्थः—कण्डिका २० के अनुसार है ॥ २१ ॥
विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । ११ से मिलाओ ॥
विशेषः २—( अभितृग्वतीभिः तथा अभितृण्वत्यः ) के स्थान पर ( अभि-
तृण्वनीभिः तथा अभितृण्वत्यः ) और ( आर्वाङ् ) के स्थान पर ( अर्वाङ् ) पद
ऐतरेय ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥
विशेषः ३—संकेत वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥
१—पिबा सोममभि यमुग्र तर्द ऊर्वं गव्यं महि गृणान इन्द्र । वि यो धृष्णो
वधिषो वज्रहस्त विश्वा वृत्रममित्रिया शवोभिः—ऋ० ६ । १७ । १ ॥ ( उग्र इन्द्र,)
हे तेजस्वी इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( सोमं पिब ) सोम [ तत्त्वरस ] को पी,
( यम् अभि ) जिस [ सोम ] के लिये ( महि गव्यं गृणानः ) बड़े गोवों के घृत की
स्तुति करते हुये तूने ( ऊर्वम् ) मारने योग्य शत्रु को ( तर्दः ) मारा है, ( यः ) जिस तूने
( धृष्णो ) हे निर्भय ! ( वज्रहस्त ) हे वज्र हाथ में रखने वाले ! ( शवोभिः ) अपने
बलों से ( विश्वा वृत्रम् अमित्रिया ) सब रोकने वाले बैरियों को ( वि वधिषः ) विशेष
करके नाश किया है ॥
न्ययः । अभिभविता । विजेता ( प्रत्नथा ) पूर्वं यथा ( मन्दतु ) हर्षयतु ( अर्वाङ् )
अभिमुखः ( सोमकामम् ) ऐश्वर्यं कामयमानम् (अभ्यतृणत्) अभितः तर्द्दनमकरोत् ।
दृढबन्धनेन स्थापितवान् (अभितृण्वत्यः) अभिपूूर्वस्य तृदिर्धातोः रूपयुक्ताः ॥
२३ :

३५४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २१ ।।
२-स ईं पाहि य ऋजीषी तरुत्रो यः शिप्रवान् वृषभो यो मतीनाम् । यो
गोत्रभिद्वज्रभृद्यो हरिष्ठाः स इन्द्र चित्राँ अभि तृन्धि वाजान्-ऋ० ६ । १७ । २ ।।
(सः) वह तू (ईं पाहि) प्राप्त वस्तु की रक्षा कर, (यः ऋजीषी तरुत्रः) जो तू
सीधे स्वभाव वाला और विजयी है (यः शिप्रवान्) जो तू सुन्दर ठुड्डी और नासिका
वाला है, (यः मतीनां वृषभः) जो तू विद्वानों में महाबली है, (यः गोत्रभित्
वज्रभृत्) जो तू पहाड़ों का तोड़ने वाला और वज्र रखने वाला है, (यः हरिष्ठाः)
जो तू मनुष्यों में बैठने वाला है, (सः इन्द्र) सो तू, हे इन्द्र ! [राजन्] (चित्रान्
अभि) अद्भुत व्यवहारों के लिये (वाजान् तृन्धि) संग्रामों का नाश कर ॥
३-एवा पाहि प्रत्नथा मन्दतु त्वा श्रुधि ब्रह्म वावृधस्वोत गीर्भिः ।
आविः सूर्य्यं कृणुहि पीपिहीषो जहि शत्रूंरभिगा इन्द्र तृन्धि--अथ० २० ।
८ । १, ऋ० ६ । १७ । ३ ।। (इन्द्र) हे इन्द्र ! [बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] (प्रत्नथा
एव) पहिले के समान ही [हमारी] (पाहि) रक्षा कर, (ब्रह्म) ईश्वर वा वेद
(त्वा मन्दतु) तुझे हर्षित करे, [उसे] (श्रुधि) सुन (उत) और (गीर्भिः)
वेदवाणियों से (ववृधस्व) बढ़ । (सूर्य्यम्) सूर्य [सूर्य समान विद्या प्रकाश] को
(आविः कृणु) प्रकट कर, (इषः) अन्नों को (पीपिहि) प्राप्त हो, (शत्रून्
जहि) शत्रुओं को मार और [उनकी] (गाः) वाणियों को (अभि तृन्धि) सर्वथा
मिटा दे ॥
४-अर्वाङेहि सोमकामं त्वाहुरयं सुतस्तस्य पिबा मदाय । उरुव्यचा जठर
आ वृषस्व पितेव नः शृणुहि हूयमानः-अथ० २० । ८ । २ । ऋग्० १ । १०४ । ६ ॥
[हे सभाध्यक्ष !] (अर्वाङ् आ इहि) सामने आ, (त्वा) तुझको (सोमकामम्)
ऐश्वर्य चाहने वाला (आहुः) वे कहते हैं, (अयं सुतः) यह सिद्ध किया हुआ [तत्त्वरस]
है, (मदाय) हर्ष के लिये (तस्य पिब) उसका पान कर । (उरुव्यचाः) बड़े सत्कार
वाला तू (जठरे) अपने पेट में [उसे] (आ वृषस्व) सींच ले, (पिता इव) पिता
के समान (हूयमानः) पुकारा गया तू (नः) हमारी (शृणुहि) सुन ॥
५-तवायं सोमस्त्वमेह्यर्वाङ् शश्वत्तमं सुमना अस्य पाहि । अस्मिन् यज्ञे
बर्हिष्या निषद्या दधिष्वेमं जठर इन्दुमिन्द्र-ऋ० ३ । ३५ । ६ ।। (इन्द्र) हे इन्द्र !
[बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष] (तव अयं सोमः) तेरा यह सोम [ऐश्वर्य कारक तत्त्व रस]
है, (त्वम् अर्वाङ् आ इहि) तू सामने आ, (सुमनाः) प्रसन्न चित्त तू (शश्वत्तमम्)
सदा ही (अस्य पाहि) इस [ऐश्वर्य] की रक्षा कर । (अस्मिन् बर्हिषि यज्ञे) इस
वृद्धिकारक यज्ञ [संगति व्यवहार] में (निषद्य) बैठ कर (इमम् इन्दुम्) इस इन्दु
[ऐश्वर्यकारक तत्त्व रस] को (जठरे आ दधिष्व) उदर में भली प्रकार धारण कर ॥
६-इन्द्राय सोमाः प्रदिवो विदाना ऋभुर्येभिर्वृषपर्वा विहायाः। प्रयम्य-
मानान् प्रति षू गृभायेन्द्र पिब वृषधूतस्य वृष्णः-ऋ० ३ । ३६ । २ ।। (इन्द्राय)
अत्यन्त ऐश्वर्य के लिये (सोमाः) उत्पन्न पदार्थ (प्रदिवः) बड़े प्रकाशमान (विदानाः)
प्राप्त होते हुये हैं, (येभिः) जिन [पदार्थों] के द्वारा (ऋभुः) बुद्धिमान् पुरुष