गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 379, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १५ ३४१
उक्थ्य, षोडशी [ गो० उ० २ । १४ ] वाजपेय, अतिरात्र अथवा आप्तोर्याम [ गो० पू०
५ । २३ ] यज्ञ होवे उससे उपरान्त [ अर्थात् तीन तीन व्याहृतियों के अनुष्ठान के पीछे ]
सब ही व्याहृतियों से वह [ ब्रह्मा ] आज्ञा देता है । ( ओं भूर्भुवः स्वः जनद् वृधत्
करद् गुहद् महत् तत् शम् ओम् इन्द्रवन्तः स्तुत इति, सेन्द्रान् मा, अपगायत सेन्द्रान्
स्तुत इति एव ) ओम् [ सर्वरक्षक परमेश्वर है गो० पू० १ । ५ । तथा १६ ] भूः भुवः स्वः
[ सर्वाधार, सर्वव्यापक और सुखस्वरूप परमात्मा है, गो० पू० १ । ६ ], जनद्, वृधत्, करत्,
गुहत्, महत्, तत्, शम्, ओम्, [उत्पन्न करने वाला-गो०पू० १ । ८, बढ़ती वाला, बनाने वाला,
सबमें अन्तर्यामी, पूजनीय, फैला हुआ ब्रह्म-गो०पू० १ । १०, शान्तिकारक-गो०पू० १ । ११
और रक्षक ब्रह्म है, इन व्याहृतियों के साथ ] इन्द्रवान् [ इन्द्र वाले मन्त्रों का प्रयोग करते
हुये ] तुम स्तुति करो, इन्द्र सहित [ इन्द्र वाले मन्त्रों सहित स्तोमों ] को बुरी ध्वनि से मत
गाओ, इन्द्र सहित [ स्तोमों ] को ही गाओ । ( इन्द्रियवान् न्युद्ध्रिमान् वशीयान् भवति,
यः एवं वेद, यः च एवं विद्वान् स्तोमभागेः यजते ) वह पुरुष पुष्ट इन्द्रियों वाला, नित्य
सम्पत्ति वाला और अत्यन्त जितेन्द्रिय [ वा स्वतन्त्र ] होता है, जो ऐसा जानता है, और जो
ऐसा जानकार पुरुष स्तोम भागों से यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] करता है ॥ १४ ॥
भावार्थ :-जो मनुष्य परमात्मा के गुणों के गूढ़ विचार से पदार्थों के विज्ञान द्वारा
आत्मोन्नति करते हैं, वे ही पराक्रमी जन महाधनी होकर संसार में यशस्वी होते हैं ॥ १४ ॥
कण्डिका १५ ॥
यो ह वा आयतांश्च प्रतियतांश्च स्तोमभागान् विद्यात् स१ वृधर्धमानयोः
सवृतसोमयोः, ब्रह्मा स्यात्२ स्तुतेषे स्तुतौर्जे स्तुत देवस्य सवितुः सवे बृहस्पतिं वः
प्रजापतिं वो वसून् वो देवान् रुद्रान्वो देवानादित्यान्वो देवान् साध्यान्वो देवाना-
पत्यान्वो देवान्विश्वान्वो देवान् सत्रान्वो देवान्विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्योऽस्मा-
कमस्तु केवल इतः कृणोतु वीर्यम्, इत्येते ह वा आयताश्च प्रतियताश्च स्तोम-
भागाः, ताञ्जपन्नभ्युत्थाय परेषां ब्रह्माणमवेक्षेत । नेत एषामधःशिरा ब्रह्मा पतति,
ततो यज्ञः, ततो यजमानः । यजमानेऽधःशिरसि पतिते स देशोऽधःशिराः पतति ।
यस्मिन्नर्धे यजन्ते देवाश्च ह वा असुराश्च, सवृतसोमौ३यज्ञावतनुताम् । अथ बृह-
स्पतिराङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा, स आयतांश्च प्रतियतांश्च स्तोमभागान् जपन्नु-
गो० पू० ५ । २३ । नियमः ( सेन्द्रान् ) इन्द्रसहितान् स्तोमान् ( मा ) निषेधे
( अपगायत ) अपगानेन कुत्सितध्वनिना कुरुत ( इन्द्रियवान् ) पुष्टेन्द्रिययुक्तः
( न्युद्ध्रिमान् ) नित्यसम्पत्तिमान् ( वशीयान् ) वश + ईयसुन् । अतिशयेन
जितेन्द्रियः, स्वतन्त्रः ॥
१. पू. सं. 'च' इति पाठः ॥ २. पू. सं. "ब्रह्मास्याः" इति पाठः ॥
३. पू० सं० "सवृतसोमः" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥